Skąd wymóg i kogo dotyczy
Podstawą europejską jest dyrektywa Seveso III (2012/18/UE) o kontroli zagrożeń poważnymi awariami. W Polsce wymogi wprowadzają przepisy Prawa ochrony środowiska o zapobieganiu poważnym awariom i akty wykonawcze. Zakłady dzielą się na zakłady dużego ryzyka (ZDR) i zwiększonego ryzyka (ZZR) według ilości substancji niebezpiecznych, na przykład dla amoniaku bezwodnego próg wynosi 50 t dla ZZR i 200 t dla ZDR.
Na koniec grudnia 2022 r. w Polsce działały 479 zakładów ZDR i ZZR łącznie (dane CIOP). Inspekcja Ochrony Środowiska kontroluje ZDR co najmniej raz w roku, a ZZR co najmniej raz na 3 lata. To oznacza, że w trzyletnim cyklu zakład dużego ryzyka przejdzie co najmniej trzy kontrole, zakład zwiększonego ryzyka jedną.
Termin PSM pochodzi z praktyki przemysłowej i nie jest pojęciem z polskiej ustawy. W polskich realiach odpowiednikiem jest system zarządzania bezpieczeństwem wymagany od zakładów Seveso. Nawet gdy zakład nie przekracza progów, te same elementy działają jako dobra praktyka dla instalacji z substancjami niebezpiecznymi, a często wynikają też z wymogów ubezpieczyciela lub grupy kapitałowej.
Elementy PSM krok po kroku
Układ elementów jest powtarzalny w większości zakładów. Kolejność ma znaczenie, bo każdy kolejny element korzysta z wyników poprzedniego: analiza zagrożeń bez aktualnych schematów daje fałszywe wnioski, a procedury pisane przed analizą trzeba potem przepisywać.
1. Informacja o procesie
Komplet schematów P&ID, bilanse masy i energii, dane o substancjach, nastawy zabezpieczeń, limity bezpiecznej pracy. Ten zbiór jest podstawą wszystkich dalszych analiz, więc jego aktualność weryfikuje się w terenie, a nie tylko w archiwum. Rozbieżność między schematem a instalacją to pierwszy typowy wniosek z obchodu.
2. Analiza zagrożeń procesowych
Najczęściej HAZOP według PN-EN IEC 61882, uzupełniony o LOPA, gdy potrzebna jest ocena warstw zabezpieczeń. Wynikiem jest rejestr zaleceń z właścicielem i terminem. Analizę powtarza się okresowo oraz po każdej istotnej zmianie.
3. Procedury operacyjne i szkolenia
Procedury rozruchu, normalnej pracy, odstawienia i stanów awaryjnych, zgodne z wynikami analizy. Szkolenie operatora kończy się sprawdzeniem wiedzy, a nie podpisem na liście obecności.
4. Zarządzanie zmianą (MOC) i przegląd przed uruchomieniem
Każda zmiana w instalacji, materiale, nastawie lub procedurze przechodzi ocenę ryzyka przed wdrożeniem, a po wykonaniu przegląd przed uruchomieniem. To element, na którym najczęściej psuje się cała konstrukcja, bo zmiany w trakcie remontu bywają załatwiane ustnie.
5. Integralność mechaniczna, prace niebezpieczne, wykonawcy
Plan przeglądów urządzeń krytycznych i barier, system zezwoleń na prace pożarowo niebezpieczne, w przestrzeniach zamkniętych i na wysokości oraz wymagania wobec firm zewnętrznych. W zakładach z kilkunastoma wykonawcami to właśnie tu powstaje największa liczba zdarzeń organizacyjnych.
6. Dochodzenie po zdarzeniach, plany awaryjne, audyt
Wyjaśnianie zdarzeń i zdarzeń potencjalnie wypadkowych, plan awaryjny z ćwiczeniami i okresowy audyt całego systemu z planem działań naprawczych.
Nakład pracy wdrożenia elementów PSM (kalkulacja przykładowa)
Kolejność i nakład pracy: kalkulacja przykładowa
Poniższa kalkulacja przykładowa dotyczy instalacji podzielonej na 12 węzłów procesowych, zespołu 6 osób na sesji HAZOP i 3 godzin pracy zespołu na węzeł. Założenia mają pokazać rząd wielkości, nie ofertę. Sesje HAZOP to 36 godzin pracy zespołu, czyli 6 dni po 6 godzin. Przy 6 osobach daje to 36 osobodni samych sesji.
Do tego dochodzi przygotowanie informacji o procesie (przyjęto 15 osobodni), aktualizacja procedur (20 osobodni), uruchomienie obiegu zmiany MOC (10 osobodni) i pierwszy audyt wewnętrzny (8 osobodni). Razem 89 osobodni, czyli przy zespole 4 osób około 22 dni roboczych kalendarzowo, bez uwzględnienia remontów i urlopów. Realny harmonogram zwykle rozciąga się na 4–6 miesięcy, bo większość czasu zajmuje domykanie zaleceń.
- Informacja o procesie: 15 osobodni
- Sesje HAZOP: 36 osobodni
- Procedury operacyjne: 20 osobodni
- Obieg MOC: 10 osobodni
- Pierwszy audyt wewnętrzny: 8 osobodni
Najczęstsze pułapki wdrożenia
Pierwsza pułapka to wdrożenie na papierze: komplet procedur, których nikt nie stosuje. Druga to analiza zagrożeń zrobiona raz i odłożona, bez rewalidacji po zmianach. Trzecia to rozdzielenie właścicieli: MOC prowadzi utrzymanie ruchu, zezwolenia BHP, a nikt nie widzi obu obiegów naraz.
Czwarta pułapka dotyczy firm zewnętrznych. W zakładzie z około 20 firmami w utrzymaniu ruchu co miesiąc przez teren przechodzi kilkadziesiąt osób spoza załogi. Jeżeli szkolenie, uprawnienia i zezwolenie nie tworzą jednej ścieżki, nie da się wykazać, że osoba wykonująca pracę niebezpieczną znała ryzyka i miała ważne uprawnienia.
Dowód do audytu: co ma być pod ręką
Audytor Seveso pyta o dowody, nie o deklaracje. System zezwoleń i szkoleń InnerWeb dostarcza dowodu do audytu w obszarze prac niebezpiecznych: imienne zaproszenia i wyniki szkoleń, kartotekę firm i uprawnień z terminami ważności, zezwolenia z listami zabezpieczeń dla prac pożarowo niebezpiecznych, na wysokości i w przestrzeniach zamkniętych oraz kontrolę QR w terenie. Zmiany wybranych danych są zapisywane razem z autorem i czasem, co wspiera spełnienie wymogu prowadzenia rejestrów.
W przykładowym wdrożeniu w zakładzie chemicznym, podmiocie kluczowym NIS2, z około 20 firmami zewnętrznymi uruchomienie trwało 6 tygodni, a po stronie zakładu pracowało do 10 użytkowników. Kluczowe jest to, że obieg zmian MOC wiąże się z zezwoleniem jako zadanie przygotowawcze, a o przebiegu decyduje szablon zezwolenia konfigurowany po stronie danych instalacji.
Lista dowodów do przygotowania przed audytem: aktualne schematy, rejestr zaleceń HAZOP ze statusami, rejestr zmian MOC z przeglądami przed uruchomieniem, plan i wyniki przeglądów barier, zapisy szkoleń, rejestr zezwoleń oraz wyniki ćwiczeń awaryjnych.
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czy PSM jest obowiązkowy w Polsce?
Termin PSM nie występuje w polskiej ustawie. Zakłady dużego i zwiększonego ryzyka muszą natomiast wdrożyć system zarządzania bezpieczeństwem zgodny z Seveso III. Pozostałe zakłady mogą stosować PSM jako dobrą praktykę.
Od czego zacząć wdrożenie?
Od weryfikacji informacji o procesie w terenie, bo bez aktualnych schematów analiza zagrożeń daje błędne wnioski. Równolegle warto uruchomić obieg zmian MOC, żeby nowe modyfikacje nie zwiększały długu dokumentacyjnego.
Jak długo trwa wdrożenie?
Kalkulacja przykładowa wskazuje około 89 osobodni, a kalendarzowo zwykle 4–6 miesięcy do pierwszego audytu wewnętrznego. Dłużej trwa domykanie zaleceń niż ich wypracowanie.
Czy system zezwoleń zastępuje PSM?
Nie. Wspiera jeden z elementów, czyli kontrolę prac niebezpiecznych i wykonawców, oraz dostarcza dowodu do audytu w tym obszarze. Analiza zagrożeń i integralność mechaniczna pozostają po stronie zakładu.
Źródła
Porozmawiajmy o dowodzie do audytu
Pokażemy na przykładzie Twojego zakładu, jak połączyć szkolenia, zezwolenia i obieg zmian w jedną ścieżkę. Umów rozmowę lub demo.
Porozmawiajmy