InnerWeb
Przejdź do treści

Wskaźniki bezpieczeństwa procesowego: jak dobrać wiodące i opóźnione

Zakład, który mierzy tylko wypadki przy pracy, nie widzi bezpieczeństwa procesowego: jedno uwolnienie substancji może nie zostawić żadnego poszkodowanego, a mimo to jest sygnałem alarmowym. Poniżej dziewięć zaleceń doboru wskaźników wiodących i opóźnionych w oparciu o API RP 754 i wytyczne CCPS, z wykorzystaniem danych o pracach z systemu zezwoleń.

106
zezwoleń w 9 tygodni w zakładzie w ruchu ciągłym
82%
zezwoleń wystawionych między 6:00 a 10:00
42%
zezwoleń z lokalizacją ogólną (44 z 106)

Dla kogo są te zalecenia

Zalecenia kierujemy do dyrektora zakładu, kierownika bezpieczeństwa procesowego i kierownika utrzymania ruchu w zakładach chemicznych, rafineryjnych, paliwowych i energetycznych, szczególnie tych objętych Seveso III. W Polsce takich zakładów (dużego i zwiększonego ryzyka) było na koniec 2022 r. 479 według zestawienia CIOP. Każdy z nich ma system zarządzania bezpieczeństwem, a wskaźniki są jego najsłabiej ustandaryzowanym elementem: w jednym zakładzie liczy się wszystko, w drugim prawie nic.

Dobry zestaw wskaźników odpowiada na jedno pytanie: czy bariery chroniące przed poważną awarią działają dzisiaj, a nie tylko czy wczoraj nic się nie stało.

Zalecenie 1: oprzyj piramidę na czterech poziomach

API RP 754 porządkuje wskaźniki w czterech poziomach. Poziom 1 to utrata szczelności (LOPC) o największych skutkach. Poziom 2 to utraty szczelności o mniejszych skutkach. Poziom 3 obejmuje wyzwania dla systemów bezpieczeństwa, na przykład zadziałanie zaworu bezpieczeństwa albo przekroczenie granicy bezpiecznej pracy. Poziom 4 opisuje dyscyplinę operacyjną i sprawność systemu zarządzania: zaległe przeglądy zabezpieczeń, zaległe zalecenia z analiz, zmiany tymczasowe po terminie. Poziomy 1 i 2 są wskaźnikami opóźnionymi, poziomy 3 i 4 wiodącymi.

Progi kwalifikacji zdarzeń do poziomu 1 i 2 bierz z aktualnej wersji normy i dostosuj do substancji w zakładzie, nie przepisuj ich z cudzych prezentacji.

Struktura zezwoleń w 9 tygodniach (z 106)

Struktura zezwoleń w 9 tygodniach (z 106)Wykres słupkowy poziomy: 62 zezwolenia we wtorek i środę, 44 z lokalizacją ogólną, 43 prace z ogniem, 40 prac na wysokości020406080zezwoleńWtorek i środaWtorek i środa: 62 zezwoleń62Lokalizacja ogólnaLokalizacja ogólna: 44 zezwoleń44Prace z ogniemPrace z ogniem: 43 zezwoleń43Prace na wysokościPrace na wysokości: 40 zezwoleń40
Źródło: (analiza zezwoleń w zakładzie w ruchu ciągłym)

Zalecenie 2 i 3: mierz bariery, nie tylko zdarzenia

Wskaźniki opóźnione mówią, co już się stało, i są zbyt rzadkie, by na nich zarządzać. Dlatego zestaw powinien mieć co najmniej dwa razy więcej wskaźników wiodących niż opóźnionych. Dobre wskaźniki wiodące są powiązane z konkretną barierą z raportu o bezpieczeństwie: terminowość testów zabezpieczeń, odsetek zaległych zaleceń z HAZOP, liczba blokad zdjętych bez zgody, czas obejścia alarmów, odsetek zmian tymczasowych po terminie.

Każdy wskaźnik ma właściciela, definicję, częstotliwość pomiaru i próg reakcji. Wskaźnik bez progu jest ozdobą pulpitu.

Zalecenie 4: wykorzystaj dane o pracach z zezwoleń

System zezwoleń dostarcza danych, których inne źródła nie mają: kto, kiedy i gdzie pracuje oraz jakie to prace szczególnie niebezpieczne. Przykład z analizy zakładu w ruchu ciągłym (producent materiałów izolacyjnych, ok. 20 firm wykonawczych): w 9 tygodni wydano 106 zezwoleń, z czego 82% w godzinach 6:00–10:00, 62 we wtorek i środę, a 43 dotyczyły prac z ogniem i 40 prac na wysokości. Cztery największe firmy odpowiadały za 63% zezwoleń.

Takie dane mówią, gdzie koncentruje się ekspozycja na ryzyko i kiedy obsadzić dyżury akceptujących. Są też źródłem wskaźników wiodących: udział zezwoleń z lokalizacją ogólną zamiast konkretnej maszyny (tu 44 z 106, czyli około 42%) mierzy jakość informacji o miejscu pracy, od której zależy ocena ryzyka.

Zalecenia 5–7: definicje, zakres i rytm

Zalecenie 5: zdefiniuj każdy wskaźnik na piśmie, razem z tym, co jest, a co nie jest zdarzeniem. Bez definicji dwa zakłady grupy liczą ten sam wskaźnik inaczej, a trend traci sens. Zalecenie 6: ogranicz zestaw. Dla dyrekcji wystarczy 8–12 wskaźników, reszta zostaje na poziomie instalacji. Zalecenie 7: ustal rytm: poziom instalacji co tydzień, kierownictwo zakładu co miesiąc, zarząd co kwartał.

  • Dyrekcja: 8–12 wskaźników, trend 12 miesięcy, progi i właściciele
  • Instalacja: wskaźniki tygodniowe, zdarzenia i blokady
  • Audytor: definicje, źródła danych i historia zmian

Zalecenia 8 i 9: reaguj i ucz się na bliskich zdarzeniach

Zalecenie 8: każdy wskaźnik poza progiem uruchamia działanie z terminem i właścicielem; liczba zamkniętych działań jest wskaźnikiem poziomu 4. Zalecenie 9: traktuj zdarzenia bliskie wypadkom (near miss) i wyzwania dla systemów bezpieczeństwa jako pełnowartościowe dane. Zakład, który zgłasza ich dużo, zwykle jest bezpieczniejszy od tego, który zgłasza mało, ponieważ lepiej widzi własne słabości.

Wskaźniki wspierają spełnienie wymogu monitorowania skuteczności systemu zarządzania bezpieczeństwem i dostarczają dowodu do audytu, że kierownictwo przegląda dane i reaguje.

Kalkulacja przykładowa: nakład na zbieranie wskaźników

Założenia: 10 wskaźników dla dyrekcji, zbieranie ręczne z arkuszy 1,5 h na wskaźnik miesięcznie, wartość roboczogodziny 120 zł. Nakład: 10 × 1,5 h × 12 miesięcy = 180 h, czyli 21 600 zł rocznie. Jeżeli połowa wskaźników (te oparte na zezwoleniach, szkoleniach i zgłoszeniach) jest pobierana automatycznie z systemów i zajmuje 0,25 h miesięcznie, nakład spada do 5 × 1,5 × 12 + 5 × 0,25 × 12 = 90 + 15 = 105 h, czyli 12 600 zł rocznie. Różnica 75 h to około 9 000 zł rocznie (kalkulacja przykładowa).

Kalkulacja przykładowa

Nakład na zbieranie wskaźników dla dyrekcji

Założenia
ParametrWartość
Liczba wskaźników10 szt.
Zbieranie ręczne1,5 h na wskaźnik miesięcznie
Zbieranie automatyczne (5 wskaźników)0,25 h na wskaźnik miesięcznie
Wartość roboczogodziny120 zł

Wynik: 180 h (21 600 zł) rocznie ręcznie wobec 105 h (12 600 zł) przy połowie automatycznej

Uwaga: Kalkulacja przykładowa; rzeczywiste nakłady zależą od jakości źródeł danych.

Materiał wideo

Często zadawane pytania

Ile wskaźników powinien oglądać dyrektor zakładu?

Zwykle 8–12 w zestawie z trendem i progami. Pozostałe zostają na poziomie instalacji, gdzie służą do zarządzania na co dzień.

Czym różni się wskaźnik wiodący od opóźnionego?

Opóźniony opisuje zdarzenie, które już nastąpiło, na przykład utratę szczelności. Wiodący opisuje stan barier przed zdarzeniem, na przykład zaległe testy zabezpieczeń.

Czy dane z zezwoleń mogą być wskaźnikiem bezpieczeństwa procesowego?

Tak, jako wskaźniki ekspozycji i dyscypliny: liczba prac szczególnie niebezpiecznych, udział lokalizacji ogólnych, koncentracja prac w czasie. Nie zastępują wskaźników poziomu 1 i 2.

Czy wskaźniki są wymagane przez Seveso III?

Dyrektywa wymaga systemu zarządzania bezpieczeństwem z monitorowaniem skuteczności. Konkretne wskaźniki dobiera zakład, a normy takie jak API RP 754 są uznaną praktyką.

Źródła

Dane o pracach jako źródło wskaźników

Pokażemy, jakie wskaźniki ekspozycji i dyscypliny da się zbudować z zezwoleń w Państwa zakładzie. Umów rozmowę z InnerWeb.

Porozmawiajmy