Dwie dyrektywy i jedno rozporządzenie: kto za co odpowiada
System ATEX opiera się na dwóch aktach o różnych adresatach. Dyrektywa 2014/34/UE, stosowana od 20 kwietnia 2016 r., adresuje producentów: określa, jak projektować, badać i oznaczać urządzenia przeznaczone do atmosfer wybuchowych. Dyrektywa 1999/92/WE adresuje pracodawców: ustala minimalne wymagania BHP w miejscach, gdzie atmosfera wybuchowa może wystąpić.
W Polsce wymagania dyrektywy pracodawczej wdraża rozporządzenie Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931). To ono jest dokumentem, do którego odwołuje się inspektor pracy i audytor korporacyjny.
Rozdział ról ma znaczenie praktyczne. Producent odpowiada za to, że urządzenie ma deklarację zgodności i oznakowanie. Pracodawca odpowiada za to, że w danej strefie stoi urządzenie właściwej kategorii, że strefa jest wyznaczona i oznakowana oraz że ludzie wiedzą, jak się w niej zachować. Certyfikat sprzętu nie zwalnia więc z klasyfikacji stref, a klasyfikacja stref nie zastępuje certyfikatu.
Strefy gazowe 0/1/2 i pyłowe 20/21/22
Strefa to przestrzeń sklasyfikowana według prawdopodobieństwa wystąpienia atmosfery wybuchowej. Im niższy numer, tym częściej i dłużej mieszanina palna jest obecna. Dla gazów, par i mgieł stosuje się strefy 0, 1 i 2, dla pyłów palnych strefy 20, 21 i 22.
Klasyfikacja wynika z oceny ryzyka wybuchu, a nie z samej nazwy substancji. Ten sam zbiornik może mieć wokół siebie strefę 2, jeśli wypuszcza opary tylko przy awarii, albo strefę 1, jeśli codziennie jest otwierany do pobierania próbek.
Strefy gazowe
Strefa 0: atmosfera wybuchowa występuje stale, przez długi czas lub często, na przykład wnętrze zbiornika z cieczą palną. Strefa 1: atmosfera występuje od czasu do czasu w normalnej pracy, na przykład wokół zaworów i króćców poboru próbek. Strefa 2: atmosfera nie występuje w normalnej pracy, a jeśli wystąpi, to rzadko i na krótko, na przykład wokół kołnierzy i pomp przy awaryjnym rozszczelnieniu.
Strefy pyłowe
Strefa 20 oznacza chmurę pyłu palnego obecną stale lub często, typowo wnętrze młyna, filtra lub silosu. Strefa 21: chmura pojawia się okazjonalnie w normalnej pracy, na przykład przy punktach załadunku i rozładunku. Strefa 22: chmura pojawia się rzadko i krótko, a poważniejszym źródłem zagrożenia bywa tu zalegający pył, który po poderwaniu tworzy mieszaninę wybuchową.
Obserwacja po pracach z ogniem w systemie zezwoleń
Kategorie urządzeń a strefy
Urządzenia dzieli się na kategorie, a kategoria przekłada się na dopuszczalną strefę. Kategoria 1G pasuje do stref 0, 1 i 2, kategoria 2G do stref 1 i 2, kategoria 3G do strefy 2. W świecie pyłów odpowiednio 1D do stref 20, 21 i 22, 2D do stref 21 i 22, 3D do strefy 22.
Zasada jest jedna: w strefie wolno stosować urządzenia o kategorii co najmniej równie wymagającej jak ta strefa. Oznakowanie Ex na tabliczce znamionowej zawiera znak Ex, grupę, kategorię, rodzaj atmosfery (G albo D), klasę temperaturową lub maksymalną temperaturę powierzchni oraz numer jednostki notyfikowanej, jeśli dotyczy.
Przy zakupie sprawdź trzy rzeczy: czy kategoria odpowiada najwyższej strefie, w której urządzenie ma pracować, czy klasa temperaturowa jest niższa od temperatury samozapłonu występujących substancji i czy do urządzenia dołączono instrukcję z warunkami bezpiecznego użytkowania.
Jak spełnić wymóg: sześć kroków pracodawcy
Wymagania z rozporządzenia z 2010 r. można uporządkować w sekwencję, którą da się wykazać w audycie. Każdy krok ma swój dokument albo zapis, a brak któregokolwiek ogniwa jest tym, co kontrola znajduje najczęściej.
- Ocena ryzyka wybuchu: identyfikacja substancji palnych, źródeł uwolnienia, wentylacji i potencjalnych źródeł zapłonu.
- Klasyfikacja miejsc na strefy 0/1/2 lub 20/21/22 wraz z planem zasięgów.
- Dokument zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) obejmujący wyniki oceny ryzyka, przyjęte środki techniczne i organizacyjne oraz zasady koordynacji.
- Oznakowanie miejsc znakiem Ex i dobór urządzeń o właściwej kategorii i oznaczeniu ATEX.
- Szkolenia pracowników oraz pisemne zezwolenia na prace pożarowo niebezpieczne i inne prace w strefach.
- Koordynacja zabezpieczeń, gdy w tym samym miejscu pracuje kilku pracodawców lub podwykonawcy.
Dowody do audytu: co położyć na stole
Audytor nie pyta, czy zakład jest bezpieczny. Pyta, co to dowodzi. Dobrze przygotowany pakiet zawiera aktualną ocenę ryzyka wybuchu, plan stref z datą ostatniej weryfikacji, DZPW, rejestr urządzeń Ex z kategoriami i terminami przeglądów oraz listę osób przeszkolonych wraz z datami.
Drugi obszar to dowody z bieżącej pracy: zezwolenia na prace pożarowo niebezpieczne i inne prace w strefach, zapisy o koordynacji z firmami zewnętrznymi oraz historia zmian. Ślad, kto i kiedy zmienił zezwolenie, pomaga w wyjaśnianiu zdarzeń i przy kontroli. System zezwoleń InnerWeb zapisuje taką historię zmian, więc wspiera spełnienie wymogu i dostarcza dowodu do audytu, ale nie zastępuje oceny ryzyka ani DZPW.
Przykład z praktyki prac z ogniem: system wymusza okres obserwacji po zakończeniu pracy w dwóch etapach, godzinnym i czterogodzinnym, a zamknięcie zezwolenia jest blokowane do upływu co najmniej trzech godzin. Obserwację prowadzi strażnik po stronie wykonawcy, a przebieg zostaje zapisany. To właśnie taki zapis audytor może zobaczyć zamiast deklaracji, że obserwacja się odbyła.
Najczęstsze luki w zakładach
Pierwsza luka to nieaktualny plan stref. Instalacja została zmodernizowana, a mapa stref nadal pokazuje stan sprzed przebudowy. Druga to sprzęt bez czytelnego oznakowania albo z oznakowaniem niższej kategorii niż wymaga strefa. Trzecia to szkolenia wykonawców odbywane raz, przy pierwszym wejściu, bez kontroli ważności.
Czwarta luka dotyczy prac zlecanych firmom zewnętrznym: zezwolenie na papierze nie wymusza kolejności zabezpieczeń, pomiarów i podpisów, a kierownik zmiany nie ma bieżącego obrazu, które prace w strefach są w toku. Piąta to brak powiązania stref z zezwoleniami, czyli pracownik dostaje zgodę na pracę, ale nikt nie sprawdza, że miejsce pracy leży w strefie wymagającej dodatkowych środków.
Jak cyfryzacja wspiera obowiązki z rozporządzenia
Cyfrowe zezwolenie na pracę w InnerWeb przechodzi fazy przygotowania, prac głównych i zamknięcia, a system sprawdza daty oraz kwalifikacje przypisanych pracowników. Prace szczególnie niebezpieczne, w tym pożarowo niebezpieczne, są osobnymi obiektami z własną maszyną stanów, a ich zatwierdzenie jest zarezerwowane dla użytkownika po stronie zakładu.
Katalog ryzyk i środków ochronnych można przypisać do lokalizacji, a mapa zakładu pozwala pokazać, gdzie trwają prace. Dla stref 2 i 22 InnerWeb oferuje radiolatarnię przemysłową w wykonaniu ATEX, która służy do lokalizacji osób bez GPS. Certyfikacja pod strefy 1 i 21 wymaga osobnego uzgodnienia dla konkretnej instalacji.
Takie narzędzia porządkują dowody i skracają przygotowanie do audytu. Obowiązek klasyfikacji stref, DZPW i doboru urządzeń pozostaje po stronie pracodawcy.
Lista kontrolna
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czym różni się strefa 1 od strefy 2?
W strefie 1 atmosfera wybuchowa występuje od czasu do czasu w normalnej pracy. W strefie 2 nie występuje w normalnej pracy, a jeśli się pojawi, to rzadko i na krótko. Od strefy zależy wymagana kategoria urządzeń.
Kto klasyfikuje strefy w zakładzie?
Odpowiada za to pracodawca na podstawie oceny ryzyka wybuchu. Klasyfikację zwykle opracowują osoby z kompetencjami z zakresu bezpieczeństwa procesowego lub ochrony przeciwwybuchowej, a wynik trafia do DZPW.
Czy certyfikat ATEX urządzenia wystarczy do pracy w strefie?
Nie. Certyfikat potwierdza właściwości urządzenia, ale pracodawca musi jeszcze wyznaczyć strefę, sprawdzić, że kategoria i klasa temperaturowa pasują do miejsca pracy, i uwzględnić urządzenie w dokumentacji.
Czy system zezwoleń gwarantuje zgodność z ATEX?
Nie. System wspiera spełnienie wymogu, porządkując zezwolenia, kwalifikacje i zapisy, oraz dostarcza dowodu do audytu. Ocena ryzyka, klasyfikacja stref i DZPW pozostają obowiązkami pracodawcy.
Źródła
Uporządkuj dowody dla stref Ex
Pokażemy, jak zezwolenia, kwalifikacje i mapa zakładu wspierają audyt w strefach zagrożenia wybuchem. Umów rozmowę z zespołem InnerWeb.
Porozmawiajmy