Od strefy do kategorii: reguła doboru
Dobór urządzenia zaczyna się od klasyfikacji miejsca, nie od katalogu producenta. Strefę wyznacza pracodawca w ocenie ryzyka wybuchu, a urządzenie musi mieć kategorię odpowiednią do tej strefy. Podstawą są dyrektywa 2014/34/UE (wymagania dla urządzeń i systemów ochronnych) oraz dyrektywa 1999/92/WE (minimalne wymagania BHP w atmosferze wybuchowej), wdrożona w Polsce rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. (Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931).
Reguła jest prosta, ale łatwo ją odwrócić w myślach. Im bardziej prawdopodobna atmosfera wybuchowa, tym wyższy poziom ochrony wymagany od urządzenia, czyli niższy numer kategorii. Kategoria 1 daje najwyższy poziom bezpieczeństwa i może pracować tam, gdzie atmosfera wybuchowa występuje stale lub długotrwale.
- Strefa 0 (gaz) i strefa 20 (pył): kategoria 1, oznaczenie 1G lub 1D.
- Strefa 1 (gaz) i strefa 21 (pył): kategoria 2, oznaczenie 2G lub 2D; dopuszczalna jest też kategoria 1.
- Strefa 2 (gaz) i strefa 22 (pył): kategoria 3, oznaczenie 3G lub 3D; dopuszczalne są kategorie 2 i 1.
Jak czytać oznakowanie urządzenia
Na tabliczce urządzenia znajduje się znak Ex w sześciokącie, grupa urządzeń i kategoria. Dla zakładów przemysłowych (poza górnictwem podziemnym) istotna jest grupa II, a litera G oznacza atmosferę gazową, litera D pyłową. Zapis II 3G oznacza więc urządzenie grupy II, kategorii 3, do atmosfer gazowych, czyli do strefy 2.
Samo oznaczenie kategorii to za mało. Do oznakowania należą jeszcze rodzaj budowy przeciwwybuchowej, klasa temperaturowa (T1 do T6) oraz numer certyfikatu lub deklaracji. Klasa temperaturowa musi być niższa od temperatury samozapłonu najbardziej wrażliwej substancji w strefie, a w strefach pyłowych dochodzi maksymalna temperatura powierzchni z zapasem względem temperatury tlenia się warstwy pyłu.
Gaz i pył to osobne oznaczenia
Urządzenie do strefy gazowej nie jest automatycznie dopuszczone do strefy pyłowej. Instalacja z gazem i jednocześnie z pyłem wymaga sprzętu z obydwoma oznaczeniami albo oddzielnych rozwiązań dla każdej atmosfery. Rozbieżność między klasyfikacją strefy a oznakowaniem sprzętu jest jedną z najczęstszych niezgodności wykrywanych w audytach.
Minimalna kategoria urządzenia dla strefy
Dobór krok po kroku
Dobór warto prowadzić jak mały proces z zapisem każdego kroku. Dzięki temu po zmianie instalacji lub wymianie sprzętu nie trzeba odtwarzać decyzji z pamięci.
- Ustal strefę z dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem (DZPW) i planu klasyfikacji stref.
- Zapisz substancję palną, jej temperaturę samozapłonu i grupę wybuchowości.
- Wybierz minimalną kategorię z reguły 1/2/3 i dodaj margines tam, gdzie strefa może się zmienić.
- Sprawdź grupę, literę G lub D, rodzaj budowy i klasę temperaturową na tabliczce.
- Zweryfikuj zakres temperatur otoczenia pracy urządzenia względem warunków zakładu.
- Wpisz urządzenie do rejestru z lokalizacją, strefą i terminem przeglądu.
Dokumenty, które zachowujesz jako dowód
Audytor lub inspektor pytają zwykle o trzy rzeczy: czy urządzenie jest dopuszczone do tej strefy, kto to sprawdził i czy stan sprzętu jest utrzymany. Odpowiedź dają dokumenty, które powinny leżeć w jednym miejscu, a nie w skrzynkach pojedynczych osób.
W przypadku sprzętu wprowadzonego do obrotu po 20 kwietnia 2016 r. producent wystawia deklarację zgodności UE do dyrektywy 2014/34/UE i dołącza instrukcję. Dla kategorii 1 i 2 oraz części urządzeń istnieje dodatkowo certyfikat badania typu UE jednostki notyfikowanej. System wspiera spełnienie wymogu przez uporządkowanie tych dokumentów, ale odpowiedzialność za dobór pozostaje po stronie pracodawcy.
- Deklaracja zgodności UE i instrukcja producenta dla każdego typu urządzenia.
- Certyfikat badania typu UE, jeśli dotyczy kategorii urządzenia.
- Zdjęcie lub odpis tabliczki znamionowej powiązany z numerem inwentarzowym.
- Rejestr urządzeń Ex z lokalizacją, strefą i datą ostatniego przeglądu.
- Protokoły przeglądów i napraw wykonanych przez uprawnione osoby.
- Zapis zmiany strefy z oceną wpływu na wcześniej dobrane urządzenia.
Typowe błędy w doborze
Pierwszy błąd to zakup sprzętu według katalogu, bez sprawdzenia strefy w DZPW. Drugi to przeniesienie urządzenia między instalacjami bez ponownej weryfikacji. Trzeci to naprawa lub modyfikacja bez zachowania ochrony, która unieważnia dopuszczenie. Czwarty dotyczy sprzętu przenośnego, takiego jak telefony, latarki czy czujniki wnoszone przez podwykonawców.
Przy pracach zlecanych firmom zewnętrznym kontrola sprzętu przenośnego przy wejściu do strefy jest jedynym momentem, w którym błąd można jeszcze zatrzymać. Dlatego zakłady wiążą sprawdzenie oznakowania urządzeń z zezwoleniem na pracę i listą osób w strefie, zamiast liczyć na pamięć koordynatora.
Lista kontrolna
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czy urządzenie kategorii 1 można użyć w strefie 2?
Tak, wyższa kategoria spełnia wymóg niższej. Trzeba jednak sprawdzić grupę, literę G lub D oraz klasę temperaturową, bo sama kategoria nie przesądza o dopuszczeniu.
Kto odpowiada za dobór urządzeń do strefy?
Za klasyfikację stref i dobór odpowiada pracodawca na podstawie oceny ryzyka wybuchu. Producent odpowiada za zgodność wyrobu z dyrektywą 2014/34/UE.
Czy sprzęt sprzed 2016 r. trzeba wymienić?
Nie z samego powodu daty. Urządzenie musi mieć dopuszczenie do danej strefy i być utrzymane w stanie technicznym zgodnym z dokumentacją, co potwierdza się w rejestrze i przeglądach.
Jakie dokumenty pokazać w audycie?
Deklarację zgodności, instrukcję, certyfikat (jeśli dotyczy), rejestr urządzeń Ex oraz protokoły przeglądów. Komplet wspiera dowód spełnienia wymogu, nie zastępuje oceny ryzyka.
Źródła
Uporządkuj dowody dla stref Ex
Pokażemy, jak powiązać strefy, urządzenia i zezwolenia na pracę w jednym miejscu. Umów rozmowę z zespołem InnerWeb.
Porozmawiajmy