Sytuacja wyjściowa: huta stali i walcarka z zewnętrznym serwisem
Przypadek jest rodzajowy i złożony z typowych elementów, nie opisuje żadnego konkretnego zakładu. Huta stali średniej wielkości eksploatuje walcarkę, której sterownik PLC i panel operatorski dostarczył zewnętrzny producent maszyny. Producent świadczy serwis zdalny przez tunel VPN do jednej bramki, a okresowo wysyła też własnych techników na miejsce.
Maszyna jest fabrycznie nowa z punktu widzenia procesu, ale jej układ sterowania powstał zanim w zakładzie ktokolwiek pytał o cyberbezpieczeństwo. Hasło do programowania sterownika pozostało domyślne, panel HMI ma włączony podgląd zdalny przez VNC, a dokumentacja nie wskazuje, kto jest właścicielem wersji programu. Utrzymanie ruchu zakłada, że program jest taki, jaki zostawił serwis.
To dokładnie ten obraz, który opisuje karta trendów OT w Polsce: ataki na infrastrukturę w 2025 roku nie wymagały zaawansowanych exploitów, wystarczył słaby dostęp zdalny i brak segmentacji. W danych z tej karty widoczne w internecie były 8367 unikalnych hostów OT (źródło: Snitch), co pokazuje skalę ekspozycji, a nie pojedynczy wyjątek.
Wykrycie: zmiana programu po wizycie serwisu
Po wizycie technika walcarka zaczyna pracować inaczej: zmienia się profil rozruchu, a jeden z warunków blokady bezpieczeństwa reaguje z innym opóźnieniem. Operator zgłasza to jako usterkę mechaniczną. Dopiero porównanie sumy kontrolnej programu z wersją archiwalną, wykonane przez automatyka z utrzymania ruchu przy okazji innego zlecenia, pokazuje, że program w sterowniku nie jest tym, który zatwierdzono przy odbiorze.
W tym momencie zakład staje przed trzema pytaniami, na które zwykle nikt nie ma odpowiedzi. Kto i kiedy zmienił program? Czy zmiana była zaplanowana i zatwierdzona, czy jest ingerencją osoby trzeciej? Czy zmiana dotyczyła funkcji związanych z bezpieczeństwem? Bez rejestru odpowiedź zależy od wspomnień technika i dobrej woli dostawcy.
Co dokładnie trzeba ustalić
Ustalenia dzielimy na trzy warstwy: co się zmieniło w programie, przez jaką ścieżkę dostępu i kto z uprawnieniem do tej ścieżki był aktywny w danym oknie czasu.
- porównanie bieżącego programu z wersją zatwierdzoną (suma kontrolna, lista bloków, znaczniki czasu)
- ścieżka dostępu: port programowania lokalnie, tunel zdalny, panel HMI albo nośnik
- tożsamość: konto serwisowe, osoba na miejscu, numer zlecenia serwisowego
Czas wyjaśnienia zmiany programu sterownika
Rejestr zmian jako dowód: co zadziałało, a czego zabrakło
W omawianym przypadku zakład miał rejestr zmian oprogramowania prowadzony od odbioru maszyny: każda wersja programu z sumą kontrolną, datą zatwierdzenia, osobą zatwierdzającą i numerem zlecenia. Dzięki temu w ciągu jednego dnia roboczego udało się wykazać, że wersja w sterowniku nie ma odpowiednika w rejestrze, a więc nie została zatwierdzona.
Kluczowe okazały się dwa elementy. Pierwszy to niezmienna kopia wzorcowa programu, przechowywana poza siecią maszyny. Drugi to rejestr dostępu zewnętrznego do stref OT, w którym była odnotowana wizyta serwisu: godzina wejścia, zakres prac i osoba. Połączenie obu pozwoliło zawęzić okno zmiany do kilkudziesięciu minut.
Zabrakło natomiast logu ze sterownika i bramki zdalnej, który wskazałby konto i adres źródłowy sesji. Bramka zapisywała zdarzenia tylko lokalnie, z krótką retencją, a część wpisów została nadpisana. To typowa luka: dowód organizacyjny jest, dowód techniczny już nie.
- dowód organizacyjny: rejestr wersji, zatwierdzenia, zlecenie serwisowe, wpis wizyty
- dowód techniczny: log bramki zdalnej, log sterownika, odczyt sumy kontrolnej, kopia wzorcowa
- dowód obecności: kto i kiedy był w strefie maszyny, nie tylko kto się zalogował
Rozwiązanie: kontrola dostępu serwisowego i nadzór nad wersjami
Po zdarzeniu zakład wprowadził kilka zmian, które da się zaplanować bez zatrzymywania produkcji. Wszystkie wynikają z wymagań, które nowe rozporządzenie maszynowe stawia producentom od 20 stycznia 2027 roku: ochrona przed uszkodzeniem, czyli przed złośliwą ingerencją (załącznik III pkt 1.1.9), oraz bezpieczeństwo i niezawodność układów sterowania (pkt 1.2.1). Zakład jako użytkownik maszyny nie jest adresatem tych przepisów w roli producenta, ale w umowach i odbiorach może od dostawców tego oczekiwać.
Zmiany obejmowały zmianę domyślnych haseł sterownika i panelu, wyłączenie niepotrzebnych usług (VNC, zdalne programowanie poza oknem serwisowym), oddzielne poświadczenia dla utrzymania ruchu i dla serwisu zewnętrznego oraz zasadę, że tunel serwisowy otwiera się na czas zlecenia i zamyka po nim. Do tego doszedł rejestr dostępu zewnętrznego do stref OT, zgodny z zaleceniem karty o OT w Polsce.
Dostęp zdalny dostawców to obszar, który zakład uzupełnia także w ramach swoich obowiązków wynikających z NIS2 i krajowej ustawy o KSC, dlatego warto spiąć go z procesem opisanym w materiałach o zarządzaniu ryzykiem i ochronie informacji.
Efekt: kalkulacja przykładowa czasu wyjaśnienia zdarzenia
Wartości poniżej to kalkulacja przykładowa, nie dane z konkretnej huty. Założenia: wyjaśnienie zmiany programu bez rejestru wymaga przeglądu logów, rozmów z serwisem i odtworzenia wersji z kopii producenta, co zajmuje zespołowi 3 osoby po 14 godzin (42 roboczogodziny). Z rejestrem zmian, kopią wzorcową i logiem bramki zadanie zajmuje 3 osoby po 4 godziny (12 roboczogodzin). Stawka przykładowa: 120 zł za roboczogodzinę.
Przy tych założeniach oszczędność to 30 roboczogodzin, czyli około 3600 zł na jednym zdarzeniu. To kwota pomijalna wobec kosztu przestoju walcarki, dlatego właściwy argument to nie koszt pracy, tylko czas do pewności: po 4 godzinach zakład wie, czy program jest zatwierdzony, a bez rejestru może się tego nie dowiedzieć wcale.
Wnioski dla zakładów z maszynami od zewnętrznych dostawców
Najważniejszy wniosek jest prosty: dowód ingerencji powstaje przed zdarzeniem, nie po nim. Rejestr zmian, kopia wzorcowa i log dostępu muszą działać zanim ktoś coś zmieni. Drugi wniosek dotyczy podziału odpowiedzialności: w umowie serwisowej warto zapisać, że każda zmiana oprogramowania wymaga zlecenia i potwierdzenia wersji.
Trzeci wniosek dotyczy zakupów. Przy nowych maszynach i znaczących modernizacjach po 20.01.2027 zakład powinien wymagać od dostawcy dokumentacji cyberbezpieczeństwa układu sterowania oraz opisu ścieżek dostępu serwisowego. Więcej o zapisach do specyfikacji znajdziesz w rekomendacjach zakupowych i w materiałach o nadzorze nad oprogramowaniem układów bezpieczeństwa.
InnerWeb jako niezależny system uzupełniający dostarcza dowodu, kto i kiedy był w strefie krytycznej. Połączenie wiedzy o obecności osoby w strefie z logiem logicznym pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy zmiana programu mogła być wykonana przez osobę, która tam faktycznie była.
Lista kontrolna
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czy zmiana programu sterownika zawsze oznacza atak?
Nie. Najczęściej to zmiana serwisowa bez dokumentacji. Rejestr zmian pozwala odróżnić zmianę zatwierdzoną od niezatwierdzonej, niezależnie od intencji.
Czy to zdarzenie trzeba zgłosić jako incydent NIS2?
Zależy od wpływu na ciągłość usługi i klasyfikacji w procedurze zakładu. Zdarzenie z dowodem ingerencji w układ sterowania należy ocenić według własnej procedury incydentowej.
Czy rozporządzenie maszynowe obowiązuje już dziś?
Weszło w życie 19.07.2023, ale jest stosowane od 20.01.2027. Do tej daty maszyny wprowadzane na rynek podlegają dyrektywie 2006/42/WE.
Co zakład może zrobić na starej maszynie bez zgody producenta?
Zmienić hasła, wyłączyć niepotrzebne usługi, ograniczyć dostęp zdalny, prowadzić rejestr wersji i kopię wzorcową. Zmiany w programie wymagają uzgodnienia z producentem.
Źródła
Porozmawiajmy o dowodach dla stref OT
Pokażemy, jak połączyć dowód obecności osób w strefie maszyn z rejestrem dostępu serwisowego. Umów krótką rozmowę z zespołem InnerWeb.
Porozmawiajmy