InnerWeb
Przejdź do treści

Elektrociepłownia: praca w trybie awaryjnym po ataku na sterowniki

W grudniu 2025 roku w niewielkiej polskiej elektrociepłowni ktoś przełączył sterowniki PLC w tryb STOP i wyłączył turbinę parową oraz uzdatnianie wody. Personel przywrócił pracę szybko, bo ruch kotłów i turbiny da się prowadzić ręcznie. Trudniejsze od samej turbiny bywa to, co dzieje się wokół: kto pracuje na układzie, jakie zabezpieczenia są założone i czy karty przełączeń przetrwają wyłączenie systemów IT.

ok. 50 000
mieszkańców zaopatrywanych w ciepło przez atakowany obiekt (opis publiczny)
Źródło: CERT Polska, Raport roczny 2025; doniesienia prasowe
24 h / 72 h
wczesne ostrzeżenie i zgłoszenie incydentu poważnego
Źródło: Dyrektywa (UE) 2022/2555, art. 23
44
poleceń w zapasie na 72 godziny (kalkulacja przykładowa)
Źródło: kalkulacja przykładowa

Co wiemy z publicznego incydentu

Według opisu opartego na raporcie uzupełniającym CERT Polska, w okresie 18–29 grudnia 2025 roku atakujący wszedł do sieci niewielkiej elektrociepłowni przez prywatny APN operatora. Pomostem do sieci przemysłowej był sterownik PLC z domyślnymi danymi dostępowymi i włączonym SSH. Następnie nawiązano kontakt z trzema sterownikami innego producenta. Około godziny 5:30 w dniu 29 grudnia sterowniki przełączono w tryb STOP, co wyłączyło turbinę parową i uzdatnianie wody. Skasowano logi i zresetowano urządzenia komunikacyjne.

Skutek był ograniczony: przerwa w kogeneracji i szybkie przywrócenie pracy przez personel, bez wpływu na ludność. Według publicznych opisów obiekt zaopatrywał w ciepło około 50 000 mieszkańców, a atak przypadł na okres niskich temperatur. CERT Polska uznał to za pierwszy znany przypadek wejścia do sieci OT przez prywatny APN. W tym samym miesiącu odnotowano skoordynowane ataki na sektor energii, opisane w rocznym raporcie CERT Polska za 2025 rok.

Przypadek rodzajowy: elektrociepłownia podmiotu kluczowego NIS2

Poniższy scenariusz jest rodzajowy. Dotyczy elektrociepłowni należącej do grupy energetycznej, będącej podmiotem kluczowym NIS2, z kilkudziesięcioma stanowiskami pracy na układach elektrycznych i cieplnych. Zakład ma system polecenia na pracę oraz kartę przełączeń i zabezpieczeń, w skrócie PnP i KPZ. Po ataku na warstwę sterowania dział IT odcina segmenty sieci, aby ograniczyć rozprzestrzenianie. Skutek uboczny jest przewidywalny: wyłączone zostają stacje robocze, serwery plików i część sieci biurowej.

W takiej chwili ruch w zakładzie nie staje. Operatorzy przechodzą na sterowanie lokalne i ręczne, a służby utrzymania ruchu nadal mają zlecenia: przegląd zaworu, wymiana zabezpieczenia, naprawa pompy. Każda z tych prac wymaga polecenia, odłączeń, zabezpieczenia przed załączeniem, uziemienia i sprawdzenia braku napięcia. Jeżeli polecenia istnieją wyłącznie w systemie, który właśnie odcięto, zakład staje przed wyborem między wstrzymaniem prac a pracą bez dokumentu. Żadna z tych opcji nie jest akceptowalna dla podmiotu, który odpowiada za ciągłość dostaw ciepła.

Zapas druków na 72 godziny pracy ręcznej

Zapas druków na 72 godziny pracy ręcznejWykres słupkowy: 44 polecenia na prace, 44 karty przełączeń i 11 list obecności w zapasie na 72 godziny.01020304050szt.Polecenia na prace: 44 szt.44 szt.Polecenia na praceKarty przełączeń: 44 szt.44 szt.Karty przełączeńListy obecności: 11 szt.11 szt.Listy obecności
Źródło: Kalkulacja przykładowa: 12 poleceń na dobę, 3 doby, 3 zmiany, rezerwa 20%

Co musi działać bez systemów IT

Przygotowanie trybu ręcznego zaczyna się od odpowiedzi na jedno pytanie: które dokumenty muszą istnieć fizycznie, aby praca na układzie była bezpieczna i rozliczalna. W elektrociepłowni są to co najmniej druk polecenia na prace, druk karty przełączeń i zabezpieczeń z kolejnością czynności, wykaz osób dopuszczonych i zespołów oraz rejestr prac w toku. Do tego dochodzą kontakty awaryjne, schematy jednokreskowe w wersji papierowej i lista uprawnień osób, które mogą wystawiać, uzgadniać i dopuszczać.

Zasadą jest to, że druk zapasowy powtarza obecną procedurę, a nie tworzy drugiej. Karta przełączeń offline ma te same pozycje: przełączenie, odłączenie, zabezpieczenie przed załączeniem, uziemienie, oznakowanie i sprawdzenie braku napięcia, z podpisem osoby odpowiedzialnej przy każdej. Odwołanie zabezpieczeń odbywa się w kolejności odwrotnej. Zmienia się nośnik, nie instrukcja.

Drugim warunkiem jest synchronizacja po powrocie. Prace wykonane na papierze muszą wrócić do rejestru z zachowaniem kolejności zdarzeń i podpisów, bo to z tego zapisu powstaje potem dowód do audytu i do analizy po zdarzeniu.

  • Druki poleceń na prace i kart przełączeń w segregatorze przy dyspozytorni, z numeracją wydawaną z puli przypisanej do zmiany.
  • Wykaz osób uprawnionych do wystawiania, uzgadniania i dopuszczania, wydrukowany i podpisany przez właściciela procedury.
  • Rejestr prac w toku prowadzony ręcznie na tablicy lub w zeszycie, z godziną dopuszczenia każdego zespołu.
  • Schematy układów i lista kontaktów awaryjnych w wersji papierowej, sprawdzane co kwartał.

Jak cyfrowe polecenia wspierają tryb awaryjny

Z pilotażu cyfrowych poleceń w elektrociepłowni grupy energetycznej wynika kilka rozwiązań przydatnych właśnie w trybie awaryjnym. System odwzorowuje obecną procedurę PnP i KPZ na podstawie druków obiektu. Polecenie przechodzi fazy przygotowania, prac głównych i zamknięcia, a pozycje karty przełączeń są zadaniami przygotowawczymi z kolejnością, osobą odpowiedzialną i podpisem. Dopóki ostatnie zabezpieczenie nie jest potwierdzone, dopuszczenie jest zablokowane. Wykonawca widzi status oczekiwania zamiast zgody na pracę.

Dla trybu awaryjnego ważne są dwie rzeczy. Po pierwsze, praca w terenie bez zasięgu: akcje wykonane na urządzeniu bez sieci trafiają do kolejki lokalnej i są odtwarzane po powrocie połączenia, a serwer rozpoznaje powtórzenia, więc ponowna wysyłka nie tworzy duplikatów. Dotyczy to wybranych akcji, nie wszystkich funkcji systemu. Po drugie, wstrzymanie pracy nie zdejmuje zabezpieczeń, a dodatkowe odłączenie w trakcie jest nowym zadaniem warunkującym wznowienie.

System nie zastępuje papierowego planu awaryjnego. Jeżeli segment sieci, w którym działa serwer, jest odcięty, zespół wraca do druków zapasowych. Wartość cyfrowego obiegu polega na tym, że ten sam układ pól i kolejność kroków są znane ludziom z codziennej pracy, więc przejście na papier nie jest dla nich nowością, a wpisy z papieru łatwo odtworzyć w archiwum po powrocie.

Efekt i kalkulacja przykładowa zapasu druków

Pilotaż obejmował 50 stanowisk i trwał 3–6 miesięcy. Wdrożenie pilotażu mieściło się w orientacyjnych widełkach rzędu 10–20 tys. zł netto, a utrzymanie w widełkach około 1–4 tys. zł miesięcznie (orientacyjne widełki z wdrożeń 2025–2026; wycena indywidualna). Firmy zewnętrzne i goście nie generowali opłat licencyjnych. W kontekście ciągłości działania istotniejsze od ceny jest to, że procedura jest spisana, przypisana do ról i przećwiczona.

Kalkulacja przykładowa pokazuje, ile druków należy mieć w zapasie na 72 godziny pracy ręcznej. Założenia: elektrociepłownia realizuje średnio 12 poleceń na prace na dobę, każde polecenie z jedną kartą przełączeń, trzy zmiany po osiem godzin, jedna lista obecności na zmianę. Na 3 doby daje to 36 druków poleceń, 36 kart przełączeń i 9 list obecności. Przy 20% zapasu na błędy i poprawki zapas wynosi 44 polecenia, 44 karty i 11 list. To kilka segregatorów, a nie nowy projekt.

Powrót do trybu normalnego

Powrót zaczyna się od decyzji kierownika zakładu, że systemy zostały przywrócone i zweryfikowane przez dział bezpieczeństwa IT i OT. Dopiero wtedy wpisy z papieru wprowadza się do rejestru. Kolejność jest istotna: najpierw zamknięte prace, potem prace w toku, na końcu planowane. Prace w toku w chwili przełączenia powinny zostać dokończone na papierze i zamknięte tam, a nie przenoszone w połowie, bo przeniesienie w połowie dubluje podpisy.

Po powrocie warto zrobić przegląd po zdarzeniu: ile prac wykonano w trybie ręcznym, ile minut zajmowało wydanie polecenia, gdzie brakowało druków, czy lista uprawnionych była aktualna. Wnioski wchodzą do planu ciągłości działania i do ćwiczeń. Zdarzenie, które według przepisów o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa stanowi incydent poważny, wymaga wczesnego ostrzeżenia w ciągu 24 godzin od wykrycia, zgłoszenia w ciągu 72 godzin i sprawozdania końcowego w ciągu miesiąca, więc zapis chronologii prac jest też częścią dowodów dla organu.

Kalkulacja przykładowa

Zapas druków na 72 godziny pracy ręcznej

Założenia
ParametrWartość
Polecenia na dobę12 szt.
Karty przełączeń na polecenie1 szt.
Zmiany na dobę3 zmiany
Czas pracy ręcznej72 h
Rezerwa na błędy20 %

Wynik: 36 poleceń, 36 kart i 9 list bazowo; z rezerwą 44, 44 i 11 sztuk.

Uwaga: Kalkulacja przykładowa na założeniach rodzajowych; zakład wstawia własne dane.

Materiał wideo

Często zadawane pytania

Czy elektrociepłownia może pracować bez systemów IT?

Ruch kotłów i turbiny da się prowadzić lokalnie i ręcznie, co potwierdził przebieg incydentu z grudnia 2025 roku. Ograniczeniem są dokumenty wokół pracy: polecenia, karty przełączeń i rejestr prac, które muszą mieć wersję papierową.

Czy cyfrowy system poleceń działa bez sieci?

Wybrane akcje wykonane w terenie trafiają do kolejki na urządzeniu i są odtwarzane po powrocie sieci, bez duplikatów. Gdy serwer jest odcięty, zespół wraca do druków zapasowych zgodnych z tą samą procedurą.

Kiedy incydent trzeba zgłosić?

Dla incydentu poważnego wczesne ostrzeżenie składa się niezwłocznie, nie później niż w ciągu 24 godzin od wykrycia, zgłoszenie w ciągu 72 godzin, a sprawozdanie końcowe w ciągu miesiąca. Zgłoszenia idą przez system S46 do właściwego CSIRT.

Czy kary już obowiązują?

Ustawa obowiązuje od 3 kwietnia 2026 roku, ale większość kar pieniężnych można nakładać dopiero od 3 kwietnia 2028 roku. Okres przejściowy warto wykorzystać na budowę dowodów i ćwiczenia.

Źródła

Przećwiczmy tryb ręczny w Państwa zakładzie

Porozmawiajmy o tym, jak odwzorować obecne polecenia i karty przełączeń tak, aby działały i na ekranie, i na papierze. Marcin Worecki i zespół InnerWeb pokażą pilotaż na przykładzie Państwa druków.

Porozmawiajmy