Sytuacja: mała stacja, jedno zdalne okno do sterowania
Przypadek ma charakter rodzajowy i opiera się wyłącznie na publicznych danych. Wodociąg komunalny obsługuje gminę liczącą około 2,5 tys. mieszkańców. Stacja uzdatniania wody pracuje z niewielką załogą, a część czynności serwisowych i podgląd stanu wykonuje się zdalnie, z pulpitu graficznego wystawionego przez protokół VNC. Takie rozwiązanie jest tanie, szybkie we wdrożeniu i bardzo wygodne dla serwisu, który nie musi jechać do obiektu.
Według CERT Polska (Raport roczny 2025, s. 82) w 2025 roku doszło do zalogowania do urządzeń stacji i zmiany ustawień pomp. Skutkiem było wyczerpanie zasobów w zbiorniku i przerwa w dostawie wody trwająca około 6 godzin dla około 2,5 tys. mieszkańców gminy. Po odzyskaniu paneli przywrócono prawidłowe wartości nastaw.
Co pokazują dane publiczne: skala poza jednym incydentem
Ten incydent nie jest odosobniony. W raporcie ABW o stanie bezpieczeństwa cyberprzestrzeni w 2025 roku mowa o naruszeniu zabezpieczeń pięciu stacji uzdatniania wody. Napastnicy mogli zmieniać parametry techniczne urządzeń, co ABW określiła jako bezpośrednie zagrożenie dla ciągłości dostaw wody. W dostępnych źródłach nie potwierdzono wtedy przerw w dostawach, a ataków nie przypisano konkretnej grupie.
CERT Polska sprawdzał dodatkowo, czy pulpity VNC w polskich sieciach mają hasła domyślne. Protokół ten najczęściej występuje w małych elektrowniach wodnych, oczyszczalniach i przepompowniach ścieków, systemach BMS i HVAC oraz instalacjach basenów. W badaniu trafiały się hasła typu 111111 i 12345678, a w jednym przypadku prostym hasłem zabezpieczony był panel miejskiej oczyszczalni ścieków. Według raportu te same słabości wykorzystują haktywiści, a CERT powiadamia właścicieli i właściwy CSIRT.
Cyberbezpieczne Wodociągi: od wniosku do dofinansowania
Dlaczego VNC z hasłem domyślnym to problem systemowy
VNC przekazuje cały pulpit operatora: kto widzi okno, ten może kliknąć w każdy przycisk, który widzi obsługa. Jeżeli stacja ma na ekranie nastawy pomp, nie potrzeba żadnej podatności w sterowniku. Wystarczy wejść i zmienić wartość. Dlatego za bezpieczeństwo odpowiada tu wyłącznie dostęp, a nie zaawansowane zabezpieczenia procesu.
Hasło domyślne lub wspólne hasło serwisowe łączy kilka typowych błędów jednocześnie:
- brak tożsamości: w logu widać „serwis”, a nie konkretną osobę z konkretnej firmy,
- brak czasu: dostęp jest otwarty cały rok, choć potrzebny jest kilka godzin w miesiącu,
- brak ograniczenia zasięgu: pulpit jest osiągalny z internetu albo z płaskiej sieci, w której pracuje wiele urządzeń,
- brak dowodu: po zdarzeniu nie da się odróżnić pracy serwisu od działania obcego,
- brak przeglądu: po zmianie dostawcy lub odejściu pracownika nikt nie unieważnia danych logowania.
Rozwiązanie: sześć kroków, które zamykają ten scenariusz
Poniższa sekwencja nie wymaga wymiany sterowników ani przebudowy stacji. Opiera się na środkach z art. 21 dyrektywy NIS2: kontroli dostępu, uwierzytelnianiu wieloskładnikowym, bezpieczeństwie łańcucha dostaw i higienie cybernetycznej, a w ujęciu technicznym na ISA/IEC 62443, czyli identyfikacji i uwierzytelnianiu oraz ograniczeniu przepływu danych.
Kolejność ma znaczenie, bo pierwsze trzy kroki usuwają największe ryzyko w ciągu dni, a nie miesięcy.
Krok 1 do 3: ekspozycja, hasła, dostęp tylko przez bramę
Najpierw ustal, które urządzenia są widoczne z internetu. CERT Polska udostępnia właścicielom narzędzie moje.cert.pl, które pokazuje ekspozycję usług. Następnie zmień wszystkie hasła domyślne w pulpitach VNC i panelach HMI, a w ustawieniach wyłącz usługi, z których nikt nie korzysta (SSH, Telnet). Wreszcie przenieś dostęp zdalny za pojedynczą bramę, na której wymuszone jest uwierzytelnianie wieloskładnikowe, zamiast wystawiać VNC bezpośrednio.
Krok 4 do 6: konta imienne, okno czasowe, ślad i przegląd
Każda osoba po stronie serwisu otrzymuje własne konto powiązane z firmą i umową. Dostęp otwiera się na zlecenie, na określony czas, i wygasa sam. Każda sesja zostawia ślad: kto, kiedy, skąd i do którego zasobu. Raz na kwartał przegląda się listę kont i usuwa te, które nie są potrzebne. Podobną sekwencję rozwijamy w poradniku o zdalnym dostępie do OT oraz w zestawie dobrych praktyk.
Efekt: co zmienia się w liczbach i w ryzyku
Liczby z przypadku mają charakter publiczny, a nie wdrożeniowy: około 6 godzin bez wody i około 2,5 tys. mieszkańców to koszt jednej słabej ścieżki dostępu. Po zamknięciu opisanych luk zmienia się przede wszystkim to, co dowodzi się po zdarzeniu. Zamiast jednego wspólnego hasła do pulpitu zakład ma listę imiennych sesji z godzinami. Zamiast otwartego przez cały rok okna ma kilka okien po kilka godzin.
Skalę zainteresowania poprawą bezpieczeństwa w sektorze pokazuje program Cyberbezpieczne Wodociągi finansowany z KPO. W naborze od 1 września do 2 października 2025 roku złożono 896 wniosków, 759 oceniono pozytywnie, a dofinansowanie przyznano 688 projektom (rozstrzygnięcie 10 lutego 2026). Nabór jest zamknięty, więc kalkulacji inwestycji nie należy opierać na założeniu dotacji.
Wnioski dla zakładu spoza sektora wodnego
Opisany mechanizm nie jest cechą wodociągów. Ten sam pulpit VNC, to samo hasło domyślne i ta sama umowa serwisowa występują w ciepłownictwie, energetyce, gospodarce ściekowej i budynkowych systemach BMS. Po wejściu w życie ustawy z 23 stycznia 2026 r. o zmianie ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (Dz.U. 2026 poz. 252) podmioty kluczowe i ważne mają obowiązek wykazać środki zarządzania ryzykiem. Okres przejściowy trwa, a większość kar można nakładać dopiero od 3 kwietnia 2028 r., ale obowiązki z rozdziału 3 ustawy dotyczą stanu do 3 kwietnia 2027 r.
Dla dyrektora zakładu praktyczny wniosek brzmi: lista wszystkich ścieżek, którymi ktoś z zewnątrz może dotknąć sterowania, jest dokumentem pierwszego rzędu. Jeśli jej nie ma, nie wiadomo, od czego zacząć. Jeśli jest, widać, które ścieżki zamknąć w tym tygodniu.
Lista kontrolna
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czy VNC można w ogóle stosować w zakładzie?
Można, ale tylko za bramą, z uwierzytelnianiem wieloskładnikowym i kontami imiennymi. VNC wystawione bezpośrednio do internetu z hasłem domyślnym jest tym wektorem, który CERT Polska opisał w raporcie za 2025 rok.
Skąd pewność, że hasła w raporcie były faktycznie tak proste?
Raport roczny CERT Polska 2025 (s. 83–84) wymienia hasła typu 111111 i 12345678 wśród wyników testów domyślnych haseł VNC. Dokument jest publiczny, a link do niego znajduje się w źródłach.
Czy mały wodociąg podlega NIS2?
To zależy od wielkości i sektora. Woda pitna i ścieki należą do sektorów kluczowych, a podmiot sam ocenia, czy jest kluczowy czy ważny, i składa wniosek o wpis do wykazu. Szczegóły progów opisuje karta ustawy o KSC w Dz.U. 2026 poz. 252.
Od czego zacząć, jeśli mamy tylko kilka dni?
Od sprawdzenia ekspozycji i zmiany haseł domyślnych. To dwa kroki, które nie wymagają zakupów ani zmian w sterownikach, a usuwają najczęstszą drogę wejścia opisaną w danych publicznych.
Źródła
Zbierzmy ścieżki dostępu do Twojego zakładu
Wspólnie z Twoim zespołem OT spiszemy, kto i którędy wchodzi do sterowania, i wskażemy, które ścieżki zamknąć najpierw. Umów rozmowę z zespołem InnerWeb.
Porozmawiajmy