InnerWeb
Przejdź do treści

Ocena ryzyka maszyny i cyberbezpieczeństwo w jednym procesie

Ocena ryzyka maszyny według EN ISO 12100 od lat opisuje zagrożenia mechaniczne i elektryczne, a rozporządzenie (UE) 2023/1230 dodaje do niej zagrożenia wynikające z ingerencji osób trzecich i ze zmian oprogramowania. Praktyka, która się sprawdza, to jeden proces: ten sam zespół, ta sama dokumentacja, a kanały komunikacji maszyny opisane jak strefy i kanały z IEC 62443.

SL 1–4
poziomy bezpieczeństwa w IEC 62443-3-3
FR1–FR7
wymagań podstawowych w IEC 62443

Dlaczego dwa osobne procesy zawodzą

W wielu zakładach ocenę ryzyka maszyny prowadzi dział BHP lub konstruktor, a cyberbezpieczeństwo trafia do działu IT. Efekt jest przewidywalny: ocena mechaniczna nie wie o zdalnym dostępie serwisu, a ocena cyber nie wie, które funkcje sterownika odpowiadają za zatrzymanie ruchu niebezpiecznego. Zagrożenie powstaje na styku, czyli tam, gdzie nikt nie patrzy.

Załącznik III rozporządzenia 2023/1230 w pkt 1.1.9 wymaga ochrony przed uszkodzeniem, czyli przed złośliwą ingerencją, a w pkt 1.2.1 bezpieczeństwa i niezawodności układów sterowania. Ocena ryzyka producenta ma obejmować zagrożenia wynikające z ingerencji osób trzecich i ze zmian oprogramowania. Dla zakładu, który modernizuje maszynę lub zamawia nową, oznacza to oczekiwanie jednego, spójnego dokumentu.

Praktyka 1: rozszerz identyfikację zagrożeń o scenariusze cyber

Metoda z EN ISO 12100 zaczyna się od określenia granic maszyny, identyfikacji zagrożeń, oszacowania i oceny ryzyka oraz jego ograniczania. Cyber dodajemy do kroku identyfikacji jako dodatkowe źródło zdarzeń niebezpiecznych: zmiana parametrów, wyłączenie blokady, podmiana programu, fałszywe dane z czujnika.

Dla każdego scenariusza zapisujemy trzy rzeczy: co musiałoby się wydarzyć w układzie sterowania, jaką ścieżką dostępu i jaki skutek dla osoby lub maszyny. Przykład: zdalna zmiana limitu prędkości napędu przez serwisanta z kontem domyślnym prowadzi do ruchu niebezpiecznego przy wejściu operatora do strefy.

Pytania pomocnicze dla zespołu

Zespół oceny powinien przejść przez te pytania dla każdej funkcji bezpieczeństwa maszyny.

  • czy funkcja bezpieczeństwa zależy od oprogramowania, które można zmienić zdalnie lub lokalnie
  • kto ma uprawnienia do zmiany tego oprogramowania i jak to potwierdza
  • co się stanie z bezpieczeństwem osoby przy podmianie lub zatrzymaniu komponentu

Siedem wymagań podstawowych IEC 62443 (po jednym na część)

Siedem wymagań podstawowych IEC 62443 (po jednym na część)Wykres kołowy: siedem równych części, po jednej na każde wymaganie podstawowe FR1 do FR7.FR1 identyfikacja i uwierzytelnianie: 1 wymaganie (14,3%)FR2 kontrola użycia: 1 wymaganie (14,3%)FR3 integralność systemu: 1 wymaganie (14,3%)FR4 poufność danych: 1 wymaganie (14,3%)FR5 ograniczony przepływ danych: 1 wymaganie (14,3%)FR6 szybka reakcja na zdarzenia: 1 wymaganie (14,3%)FR7 dostępność zasobów: 1 wymaganie (14,3%)7wymaganieFR1 identyfikacja i uwierzytelnianie1 wymaganie (14,3%)FR2 kontrola użycia1 wymaganie (14,3%)FR3 integralność systemu1 wymaganie (14,3%)FR4 poufność danych1 wymaganie (14,3%)FR5 ograniczony przepływ danych1 wymaganie (14,3%)FR6 szybka reakcja na zdarzenia1 wymaganie (14,3%)FR7 dostępność zasobów1 wymaganie (14,3%)
Źródło: (ISA/IEC 62443-3-3)

Praktyka 2: opisz maszynę jako strefę z kanałami

Norma prEN 50742 łączy metodę oceny ryzyka z EN ISO 12100 z koncepcją stref i kanałów z IEC 62443. Strefa to logiczna lub fizyczna grupa zasobów o wspólnych wymaganiach bezpieczeństwa, a kanał to ścieżka komunikacji między strefami. W maszynie strefą bywa układ bezpieczeństwa, osobną strefą panel HMI, a kanałem tunel serwisowy do producenta.

Część IEC 62443-3-2 opisuje ocenę ryzyka i podział na strefy i kanały, a 62443-3-3 wymagania systemowe oparte na siedmiu wymaganiach podstawowych (FR1–FR7) i poziomach bezpieczeństwa SL 1–4. W praktyce wystarczy dla maszyny narysować schemat stref, wskazać kanały i przypisać docelowy poziom SL. Ten rysunek trafia do dokumentacji obok schematów bezpieczeństwa funkcjonalnego.

Praktyka 3: poziom SL wynika z ryzyka, nie z cennika

Poziom docelowy SL ustalamy z wyniku oceny: im cięższy skutek zdarzenia dla człowieka i im łatwiejszy dostęp do strefy, tym wyższy poziom. Nie ma sensu żądać SL 3 dla panelu raportowego bez wpływu na funkcje bezpieczeństwa i jednocześnie zostawić SL 1 dla bramki z tunelem serwisowym do sterownika bezpieczeństwa.

Zapisz uzasadnienie, bo to ono zostaje w audycie. Dobry zapis zawiera: zagrożenie, funkcję bezpieczeństwa, kanał, przyjęty poziom SL i środek ograniczający. Dzięki temu po roku nikt nie musi odtwarzać, dlaczego zdecydowano tak, a nie inaczej.

Praktyka 4: środki ograniczania ryzyka, które da się zweryfikować

W hierarchii środków z EN ISO 12100 pierwsze jest projektowanie bezpieczne, potem zabezpieczenia techniczne, na końcu informacje dla użytkownika. Dla cyber odpowiednikami są: usunięcie zbędnych usług z urządzenia, segmentacja i kontrola kanałów, a dopiero na końcu procedury i szkolenia. Procedura bez egzekwowania technicznego jest najsłabszym środkiem.

Każdy środek musi mieć sposób weryfikacji. Przykład: zamiast zapisu, że serwis korzysta z uwierzytelniania, zapisz, że konto serwisowe ma osobne poświadczenia, a sesja zdalna jest rejestrowana z retencją określoną w umowie. Weryfikacja to odczyt konfiguracji i próba logowania na koncie domyślnym.

Oprogramowanie funkcji bezpieczeństwa objęte jest nadzorem wersji. Szczegóły wdrożenia opisujemy w materiałach o oprogramowaniu bezpieczeństwa maszyn.

Praktyka 5: ponów ocenę przy każdej zmianie, która dotyka układu sterowania

Ocena nie jest dokumentem na odbiór. Nowa wersja oprogramowania, nowy kanał serwisowy, wymiana panelu czy podłączenie maszyny do sieci zakładowej to zdarzenia wyzwalające ponowną ocenę. Przy znacznej modyfikacji maszyny po 20.01.2027 rola producenta przechodzi na modyfikującego, więc dokument oceny ryzyka staje się jego odpowiedzialnością.

Dobrą praktyką jest rejestr zmian powiązany z oceną: każda zmiana ma pole z decyzją, czy wymaga ponownej analizy, kto ją podjął i kiedy. Rejestr jest jednocześnie dowodem w audycie NIS2, bo pokazuje, że zakład zarządza ryzykiem w OT, a nie tylko deklaruje ten cel. Normy ISO 27001 i IEC 62443 stanowią w tym układzie szkielet dowodowy: pierwsza dla organizacji, druga dla OT.

Lista kontrolna

Materiał wideo

Często zadawane pytania

Czy prEN 50742 jest już obowiązującą normą?

Nazwa z prefiksem pr oznacza projekt normy. Kartę regulacyjną traktujemy jako wskazanie kierunku metodycznego, a status norm zharmonizowanych warto sprawdzić przed użyciem w deklaracji.

Kto powinien prowadzić ocenę ryzyka maszyny z cyber?

Zespół wspólny: konstruktor lub automatyk, specjalista BHP, przedstawiciel OT i bezpieczeństwa informacji. Odpowiedzialność za dokument ma osoba wskazana w zakładzie.

Czy certyfikat IEC 62443 zwalnia z oceny ryzyka?

Nie. Certyfikat dotyczy produktu lub procesu dostawcy, a ocena ryzyka dotyczy konkretnej maszyny i jej środowiska.

Źródła

Połącz ocenę ryzyka z dowodami w terenie

Pokażemy, jak dane o obecności osób w strefach maszyn i rejestr dostępu uzupełniają ocenę ryzyka o dowody do audytu. Zapytaj o krótką rozmowę.

Porozmawiajmy