Co dokładnie nakłada art. 4 AI Act
Artykuł 4 rozporządzenia (UE) 2024/1689 wymaga od dostawców i podmiotów stosujących, aby podjęli środki zapewniające, w możliwie najszerszym zakresie, odpowiedni poziom kompetencji w zakresie AI wśród swojego personelu i innych osób obsługujących systemy AI w ich imieniu. Przepis uwzględnia wiedzę techniczną, doświadczenie, wykształcenie i szkolenie tych osób oraz kontekst użycia systemu.
Przepis nie podaje liczby godzin ani formy szkolenia. Zakład sam określa, co jest „odpowiednim poziomem”, i musi to umieć uzasadnić. Dlatego dobra praktyka zaczyna się od analizy: kto korzysta z AI, do czego i z jakim skutkiem dla bezpieczeństwa. Obowiązek wynikający z rozporządzenia (UE) 2024/1689 (AI Act) obowiązuje od 2 lutego 2025 r., a zakazane praktyki AI, które szkolenie także powinno omawiać, obowiązują od tej samej daty.
Art. 99 nie wymienia osobnej kary za samo zaniechanie szkolenia, ale brak szkolenia pozostaje ważnym dowodem w sprawie, gdy dojdzie do incydentu z udziałem AI. Do 15 mln EUR lub 3% obrotu sięga kara za naruszenie obowiązków podmiotu stosującego, więc brak przeszkolenia może pogorszyć ocenę całościowego wypełnienia obowiązków.
Praktyka 1: Dziel kadrę na trzy poziomy
Jedno szkolenie dla wszystkich jest zbyt płytkie dla nadzorujących i zbyt długie dla pozostałych. Sprawdza się podział na trzy poziomy.
Poziom podstawowy: wszyscy użytkownicy AI
Około 45 minut. Czym jest model językowy, dlaczego odpowiedź może być błędna, jak chronić dane zakładu, czego nie wolno wklejać do narzędzi AI, kogo zawiadomić o błędzie. To minimum dla każdego, kto korzysta z asystenta AI w zgłoszeniach, raportach czy szkoleniach.
Poziom nadzorujący: osoby zatwierdzające wyniki
Około 3 godzin z ćwiczeniami na przykładach z własnego zakładu. Ograniczenia systemu, typowe błędy, kryteria odrzucenia podpowiedzi, zapis decyzji. Ten poziom jest ściśle związany z nadzorem człowieka opisanym w poradniku o zasadach nadzoru nad AI w BHP.
Poziom administratorski: właściciele systemów
Około 6 godzin. Klasyfikacja ryzyka wg AI Act, rejestr systemów, kontakt z dostawcą, logi i ich przechowywanie, reakcja na incydent. Uczestnicy to właściciele systemów, pełnomocnik NIS2 i osoby z IT oraz OT.
Godziny szkoleń wg poziomu w przykładzie
Praktyka 2: Wykorzystaj istniejący moduł szkoleń
Jeśli zakład ma system szkoleń dla pracowników i firm zewnętrznych, nie ma potrzeby zakładać drugiego. W InnerWeb szkolenia dodatkowe poza obowiązkowym wprowadzeniem można udostępnić przez link i kod QR, a uczestnik może zidentyfikować się numerem EMAI albo telefonem. To wygodne dla AI literacy, bo materiał można wysłać grupie bez zakładania kont dla każdego.
Trzeba jednak rozumieć granicę: szkolenia dodatkowe nie są traktowane jako wymagane przy kontroli na bramie, więc szkolenie AI literacy nie zablokuje wejścia na teren zakładu. To dobra wiadomość organizacyjnie, ale oznacza, że egzekwowanie obowiązku opiera się na procedurze wewnętrznej, a nie na bramie. Dla porównania, brak ważnego szkolenia BHP wykryty przy skanie na bramie tworzy alarm, a automat powiadamia koordynatora firmy; telefony są łączone w jedno połączenie na firmę w oknie 55 minut. Dotyczy to jednak skonfigurowanych kontroli szkoleń BHP, nie szkoleń dodatkowych.
Praktyka 3: Ucz na własnych przykładach
Szkolenia z AI mają złą reputację, gdy są prezentacją o „przyszłości”. W zakładzie przemysłowym działają przykłady z własnych danych: zgłoszenie zagrożenia, które model źle zakwalifikował, streszczenie protokołu pomijające istotny szczegół, odpowiedź asystenta, która brzmiała pewnie, a była błędna. Dwa takie przykłady uczą więcej niż dwadzieścia slajdów.
Dobrze jest przygotować krótki zestaw ćwiczeń: uczestnik dostaje wynik AI i ma znaleźć w nim błąd lub brak. Tak buduje się nawyk krytycznego czytania, który jest istotą nadzoru człowieka.
Praktyka 4: Zapisuj i odświeżaj
Dowód do audytu to lista osób z datą i poziomem szkolenia, wynik krótkiego testu oraz materiał użyty w danej edycji. Moduł szkoleniowy z terminami ważności przypomina o odświeżeniu, a zakład ustala własny okres, np. 12 miesięcy dla nadzorujących oraz po każdej istotnej zmianie systemu lub po incydencie.
Wzór prostego rejestru: imię i nazwisko osoby w systemie, poziom, data, wersja materiału, wynik testu, termin odświeżenia. Dane osobowe trzymaj w systemie szkoleniowym, a w dokumentacji AI Act odwołuj się do niego, zamiast kopiować listy.
Kalkulacja przykładowa kosztu programu
Kalkulacja przykładowa dla zakładu, w którym z AI korzysta 120 osób: 100 osób na poziomie podstawowym (45 min), 15 nadzorujących (3 h), 5 administratorów (6 h). Łączny czas szkoleń to 100 x 0,75 h + 15 x 3 h + 5 x 6 h = 75 + 45 + 30 = 150 godzin. Przy stawce 95 zł/h daje to około 14 250 zł kosztu czasu pracy, rozłożonego na uczestników. Materiały w module szkoleniowym przygotowuje się raz i wykorzystuje ponownie.
Ta kwota jest wielokrotnie niższa od ryzyka finansowego wynikającego z kar, a przy tym dotyczy wyłącznie kosztu czasu, bo własny moduł szkoleń nie generuje osobnej opłaty za każdą edycję. Wartości w Państwa zakładzie będą inne.
Czas i koszt programu AI literacy
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Poziom podstawowy | 100 osób x 0,75 h |
| Poziom nadzorujący | 15 osób x 3 h |
| Poziom administratorski | 5 osób x 6 h |
| Stawka | 95 zł/h |
Wynik: 150 godzin i ok. 14 250 zł kosztu czasu pracy
Uwaga: Kalkulacja przykładowa na jawnych założeniach; liczby w zakładzie będą inne.
Lista kontrolna
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czy AI literacy dotyczy też firm zewnętrznych w zakładzie?
Art. 4 obejmuje osoby obsługujące systemy AI w imieniu zakładu. Jeśli wykonawca korzysta z systemu AI zakładu, jego personel powinien przejść odpowiednie szkolenie. Warto zapisać to w umowie.
Czy certyfikat zewnętrzny jest wymagany?
Nie. Przepis nie wymaga certyfikatu ani konkretnego organizatora. Liczy się odpowiedni poziom kompetencji i możliwość jego uzasadnienia dokumentami.
Jak często powtarzać szkolenie?
AI Act nie określa okresu. Rozsądnie jest odświeżać szkolenie dla nadzorujących co 12 miesięcy oraz po istotnej zmianie systemu lub incydencie.
Źródła
Zbudujmy program AI literacy w Państwa zakładzie
Zapraszamy na rozmowę z zespołem InnerWeb. Pokażemy moduł szkoleń i zapis ukończenia jako dowód do audytu.
Porozmawiajmy