Dla kogo są te rekomendacje i jaki problem rozwiązują
Rekomendacje adresujemy do kierowników utrzymania ruchu, specjalistów cyberbezpieczeństwa OT, pełnomocników NIS2 i osób odpowiedzialnych za umowy z dostawcami. Dotyczą zakładów, w których na przestrzeni lat przez systemy sterowania przewinęły się dziesiątki firm serwisowych: producenci maszyn, integratorzy, dostawcy systemów SCADA, firmy modernizujące instalacje.
Typowa sytuacja wygląda tak: zlecenie zostaje zamknięte protokołem odbioru, faktura jest opłacona, a konto użytkownika, ścieżka VPN albo reguła w zaporze zostają. Nikt ich nie usuwa, bo nikt nie jest wyznaczony do tej czynności, a bezpiecznie jest nic nie ruszać. Po trzech latach zakład ma kilkadziesiąt aktywnych dostępów osób, które już dla niego nie pracują.
Skala ryzyka jest widoczna w danych publicznych. Według raportu rocznego CERT Polska za 2025 rok liczba powiadomień dotyczących urządzeń OT widocznych z internetu wzrosła 1,9 razy względem poprzedniego roku, a samych unikalnych hostów OT było 8 367. Dostęp, którego nikt nie pamięta, jest dokładnie tym rodzajem ekspozycji, który nie trafia do żadnego rejestru ryzyk.
Podstawa: co mówią przepisy i normy
Dyrektywa NIS2 w art. 21 wymienia wśród środków zarządzania ryzykiem bezpieczeństwo łańcucha dostaw, kontrolę dostępu i zarządzanie aktywami oraz uwierzytelnianie wieloskładnikowe. Polska wdrożyła ją ustawą z 23 stycznia 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 252), obowiązującą od 3 kwietnia 2026 r. Kary pieniężne do 10 mln EUR lub 2% obrotu dla podmiotów kluczowych wynikają z dyrektywy (art. 34), a w ustawie krajowej większość kar można nakładać od 3 kwietnia 2028 r., co daje czas na uporządkowanie dostępów, ale nie na odkładanie tego tematu.
Seria ISA/IEC 62443 wprowadza podział odpowiedzialności między właściciela instalacji, integratora i dostawcę komponentów. Część 2-1 opisuje program bezpieczeństwa właściciela aktywów, w tym polityki, role i zarządzanie ryzykiem, a część 3-3 wymaga identyfikacji i uwierzytelniania oraz kontroli użycia. Odebranie dostępu po zakończeniu pracy jest praktycznym wypełnieniem zasady najmniejszych uprawnień w czasie.
Same przepisy nie narzucają jednej procedury. Dlatego rekomendacje poniżej mają charakter dobrych praktyk, które wspierają spełnienie wymogu i dostarczają dowodu do audytu, ale nie zastępują decyzji organów zarządzających zakładu.
Aktywne dostępy dostawców bez aktywnego zlecenia (przykład ilustracyjny)
Siedem rekomendacji
Każda z rekomendacji ma uzasadnienie i konkretny sposób wdrożenia. Kolejność odpowiada porządkowi, w jakim zwykle usuwa się zaległości: od procesu, przez narzędzia, do kontroli.
1. Dzień zamknięcia zlecenia jest dniem odebrania dostępu
Odebranie dostępu wpisz jako obowiązkowy krok zamknięcia zlecenia, równorzędny z protokołem odbioru. Jeśli koordynator nie potwierdzi odebrania, zlecenie nie może zostać zamknięte w systemie. Uzasadnienie jest proste: odwlekanie czynności o dzień kończy się zwykle jej pominięciem. Przy zezwoleniach elektronicznych, które mają fazę zamknięcia, ten krok włącza się do zamknięcia.
2. Dostęp wygasa domyślnie
Konto dostawcy ma datę końca ustawioną już przy tworzeniu. Przedłużenie jest świadomą decyzją z uzasadnieniem, a nie brakiem decyzji. W ten sposób zapomnienie o odebraniu dostępu nie kończy się wiecznym kontem, tylko wygaśnięciem. Datę końca wyprowadza się z okna czasowego zezwolenia, więc nie wymaga ręcznego liczenia.
3. Jedna osoba odpowiada za dostęp, nie firma
Po stronie zakładu wskaż właściciela każdego dostępu: osobę, która zlecała prace i potwierdza ich zakończenie. W rejestrze wpisz także imienną osobę po stronie dostawcy. Konta firmowe odbiera się najtrudniej, bo nikt nie wie, kto ich używa, dlatego warto wprowadzić konta imienne i zakaz współdzielenia.
4. Odbieranie obejmuje wszystkie warstwy
Konto w katalogu to tylko jedna z warstw. Odebrać trzeba także reguły zapory, klucze i certyfikaty, konta lokalne na stacjach inżynierskich i w sterownikach, tokeny wieloskładnikowego uwierzytelniania, dostęp fizyczny (karty, plakietki, klucze do szaf) oraz uprawnienia w systemie zezwoleń. Lista kontrolna odebrania powinna wymieniać każdą warstwę, a nie ograniczać się do hasła „konto usunięte”.
5. Przegląd kwartalny jako sieć bezpieczeństwa
Nawet dobry proces zawodzi. Co kwartał porównuj listę aktywnych dostępów dostawców z listą aktualnych zleceń i umów. Dostęp bez zlecenia jest kandydatem do odebrania. Przegląd prowadzi osoba niezależna od właściciela dostępu, co ogranicza pokusę uznawania własnych decyzji za oczywiste. Wyniki przeglądu trafiają do rejestru razem z decyzjami.
6. Rejestr jako dowód
Rejestr zawiera: kto, do czego, od kiedy do kiedy, kto zatwierdził, kiedy odebrano i kto to potwierdził. To zestaw, którego oczekuje audytor, i zestaw, który pozwala po incydencie szybko ustalić, które dostępy były aktywne. Rejestr prowadzony wstecznie, na żądanie audytora, zwykle ma luki.
7. Uprawnienia po stronie zakładu też mają hierarchię
Ograniczenie, kto może odbierać i nadawać dostęp, jest równie ważne jak samo odbieranie. W InnerWeb uprawnienia wynikają z ról z dziedziczeniem i macierzy zakresów, a nadawanie ról odbywa się po drabinie starszeństwa: nie można nadać roli wyższej niż własna. Taki mechanizm ogranicza ryzyko, że pojedyncza osoba z ograniczonymi prawami nada szerokie uprawnienia dostawcy.
Typowe błędy przy odbieraniu dostępu
Najczęstszy błąd to założenie, że wystarczy wyłączyć konto w jednym systemie. Dostawca ma często konto w katalogu, hasło na stacji inżynierskiej i lokalnego użytkownika w sterowniku, a odebranie pierwszego niczego nie zmienia w pozostałych. Drugi błąd to opieranie procesu na pamięci koordynatora. Trzeci to brak odbioru przy zmianie osoby: pracownik dostawcy odchodzi z firmy, a jego konto w zakładzie przetrwa, bo zakład nie dostaje o tym informacji.
Dlatego w umowach z dostawcami warto zapisać obowiązek powiadamiania o zmianach personalnych w ustalonym terminie, na przykład w ciągu jednego dnia roboczego. Ostrzeżenia o wygasających badaniach i szkoleniach, które InnerWeb wysyła pracownikom i ich pracodawcom, pomagają utrzymywać aktualną listę osób uprawnionych, bo brak ważnych kwalifikacji jest sygnałem, że dostęp powinien zostać wstrzymany.
Jak mierzyć skuteczność
Prosty wskaźnik to odsetek dostępów dostawców odebranych w dniu zamknięcia zlecenia. Drugi to liczba dostępów znalezionych w przeglądzie kwartalnym, które nie miały aktywnego zlecenia; w dojrzałym procesie dąży ona do zera. Trzeci to średni czas od zamknięcia zlecenia do odebrania. Wszystkie trzy da się policzyć z rejestru, bez dodatkowych narzędzi, jeśli rejestr zawiera daty.
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Kto powinien odebrać dostęp dostawcy po zakończeniu pracy?
Wykonuje to administrator dostępu, a potwierdza koordynator zlecenia po stronie zakładu. Odebranie powinno być warunkiem zamknięcia zlecenia.
Czy wystarczy okresowy przegląd zamiast odbierania w dniu zamknięcia?
Nie. Przegląd kwartalny jest siecią bezpieczeństwa, nie podstawowym mechanizmem. Bez odbierania na bieżąco dostęp pozostaje otwarty przez kilka miesięcy.
Co z kontami awaryjnymi, które muszą działać zawsze?
Konta awaryjne przechowuje się osobno, z hasłami w sejfie, z rejestrem każdego użycia i zmianą hasła po każdym użyciu. Nie powinny należeć do dostawcy.
Jak często przeglądać dostępy dostawców?
Co najmniej raz na kwartał, a po zmianach organizacyjnych lub incydencie od razu. Częstotliwość można zwiększyć dla stref krytycznych.
Źródła
Uporządkuj dostępy dostawców przed audytem
Pokażemy, jak role, macierz uprawnień i zamknięcie zezwolenia tworzą ślad odebrania dostępu. Umów rozmowę z zespołem InnerWeb.
Porozmawiajmy