Punkt wyjścia: sieć obiektów rozproszonych
Przypadek jest rodzajowy i nie opisuje konkretnego podmiotu. Przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne średniej wielkości, wpisane do sektora ścieków w NIS2, utrzymuje kilkadziesiąt przepompowni rozrzuconych po gminie, często w odległości od 10 do 40 minut jazdy od bazy. Każdy obiekt ma sterownik, zasilanie z jednego przyłącza energetycznego i łączność z centralą przez sieć komórkową, w wielu przypadkach prywatny APN operatora.
Do tej architektury przylega problem opisany w raporcie rocznym CERT Polska z perspektywy cyberbezpieczeństwa: sieć łączności jest warstwą, której zakład nie kontroluje w całości. Utrata łączności ma więc dwa możliwe źródła, techniczne i złośliwe, a pierwsze godziny po zdarzeniu mają to samo wymaganie: dyspozytor musi wiedzieć, że obiekt zamilkł, i musieć zdecydować, kogo wysłać.
Zdarzenie: utrata zasilania i brak łączności
W scenariuszu bazowym podczas burzy zasilanie przepompowni zostaje przerwane. Pompy stają, sterownik pracuje jeszcze na zasilaniu rezerwowym, po czym wyczerpuje się bateria modułu łączności i obiekt przestaje meldować się w centrali. Dopływ ścieków do komory trwa dalej, bo kanalizacja nie zna pojęcia awarii.
Dopóki dyspozytor widzi poziom, ma pełny obraz. Gdy sygnał znika, zostaje domysł: może to awaria łącza, może zasilania, może ingerencja w sterownik. Z samej utraty łączności nie da się wywnioskować, jaki jest poziom w zbiorniku, a to on decyduje o tym, ile jest czasu.
- Źródło techniczne: wyłączenie zasilania, awaria modemu, przeciążenie sieci komórkowej, uszkodzenie anteny.
- Źródło złośliwe: zalogowanie do sterownika przez zdalny dostęp i zmiana nastaw pomp, jak w zdarzeniach z 2025 r. opisanych przez CERT Polska.
- Skutek wspólny: pompy nie pracują albo pracują według zmienionych nastaw, a poziom rośnie bez wiedzy centrali.
Czas do dotarcia ekipy po zatrzymaniu pomp
- Obchód raz na dobę
- Alarm utraty łączności
Kalkulacja przykładowa: czas do przelewu i koszt zdarzenia
Kalkulacja przykładowa na jawnych założeniach pokazuje, dlaczego sposób wykrycia decyduje o skutku. Założenia: komora i kolektor retencyjny mieszczą 60 m3 do poziomu przelewu, średni dopływ w czasie deszczu to 30 m3 na godzinę, więc od zatrzymania pomp do przelewu mijają 2 godziny.
Bez alarmu zakład polega na obchodzie raz na dobę. Średni czas do wykrycia przy takim obchodzie to połowa interwału, czyli 12 godzin, a po wykryciu dojeżdża ekipa z wozem asenizacyjnym. Przelew następuje po 2 godzinach, ekipa dociera po 12 godzinach i 45 minutach. Z alarmem poziomu i utraty łączności wykrycie trwa 5 minut, dyspozytor przekazuje zlecenie w kolejne 5 minut, dojazd to 45 minut, razem 55 minut, czyli niecała godzina zapasu względem 2 godzin do przelewu.
Koszt zdarzenia przelewu w założeniach przykładowych: wóz asenizacyjny i ekipa przez 8 godzin około 4 000 zł, uprzątnięcie i dezynfekcja terenu około 15 000 zł, ekspertyza i dokumentacja zdarzenia około 6 000 zł, postępowanie administracyjne i kontakty z organami około 10 000 zł, razem około 35 000 zł na jedno zdarzenie. Dla przedsiębiorstwa, które ma 2 takie zdarzenia rocznie, jest to około 70 000 zł, bez kosztów wizerunkowych.
Rozwiązanie: alarmy, role i reguły reakcji
Rozwiązanie składa się z trzech elementów: alarmu w systemie sterowania, kanału przekazania go do właściwej osoby i dowodu, że reakcja nastąpiła. Pierwszy element leży po stronie SCADA i telemetrii, bo to one mierzą poziom i stan zasilania. Drugi i trzeci można zorganizować w warstwie zarządzania pracą.
Reguły automatyzacji typu jeśli-to reagują na zdarzenie zewnętrzne, alarm, harmonogram lub obecność pracownika i wysyłają e-mail, powiadomienie push lub webhook, a także otwierają zezwolenie z szablonu. Jest to narzędzie do przekazywania zdarzeń do ludzi, a nie zamiennik SCADA ani decyzji człowieka. W przypadku przepompowni reguła może na przykład przyjąć alarm zewnętrzny o braku łączności, powiadomić dyżurnego i otworzyć zezwolenie z szablonu na interwencję z listą zabezpieczeń.
Co dyspozytor ma zobaczyć
Dyspozytor powinien dostać nie tylko informację o utracie łączności, lecz także kontekst: ostatni znany poziom, trend, czas do przelewu przy bieżącym dopływie oraz osobę dyżurną w zasięgu. Bez tych elementów alarm zamienia się w szum, który zespół uczy się ignorować.
Kiedy to incydent cyberbezpieczeństwa
Jeśli równocześnie milknie kilka obiektów na jednym łączu albo zmieniają się nastawy bez zlecenia, wymaga to rozpoznania jak incydent: odcięcia zdalnego dostępu, kopii konfiguracji sterownika do porównania i oceny, czy zdarzenie spełnia kryteria poważnego incydentu z terminami 24 h i 72 h. Prywatny APN operatora należy traktować jako sieć niezaufaną, wyłączyć SSH i Telnet na urządzeniach administracyjnych i zmienić domyślne hasła HMI, co potwierdzają publiczne analizy cyberbezpieczeństwa OT w Polsce.
Struktura kosztu jednego przelewu (kalkulacja przykładowa)
Efekt: czas reakcji przed i po
Efekt na wykresie dotyczy opisanych założeń i nie jest wynikiem pomiarów z konkretnej instalacji. Czas do wykrycia spada z 12 godzin do 5 minut, a czas do dotarcia ekipy z około 12,75 godziny do 55 minut. Zapas względem 2 godzin do przelewu zmienia znak: z ujemnego (przelew przed przybyciem ekipy) na dodatni (ekipa na miejscu godzinę przed przelewem).
Druga zmiana jest mniej widoczna i dotyczy dowodów. Alarm, potwierdzenie przez dyżurnego, zezwolenie na interwencję i zapis zamknięcia tworzą kolejność zdarzeń, którą zakład może przedstawić w audycie i w razie postępowania administracyjnego. To spełnia wymóg obsługi incydentów i wspiera ciągłość działania, o ile procedury zostały przećwiczone.
Wnioski dla zakładu wodnego
Po pierwsze, utrata łączności jest zdarzeniem, a nie brakiem zdarzenia: wymaga własnego alarmu. Po drugie, czas do przelewu trzeba policzyć dla każdej przepompowni osobno, bo zapas zależy od pojemności komory i dopływu. Po trzecie, reakcja powinna zostawiać ślad w systemie, a nie w pamięci dyspozytora. Po czwarte, ćwiczenie scenariusza z zadaniem czasowym jest tańsze niż jedno zdarzenie przelewu w skali roku.
Czas do przelewu i koszt zdarzenia
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Pojemność do przelewu | 60 m3 |
| Dopływ w czasie deszczu | 30 m3/h |
| Interwał obchodu | 24 h |
| Dojazd ekipy | 45 min |
| Koszt zdarzenia przelewu | 35 000 zł |
Wynik: Czas do przelewu 60 / 30 = 2 h. Bez alarmu: 12 h wykrycia + 45 min = 12 h 45 min, po przelewie. Z alarmem: 5 + 5 + 45 = 55 min, ok. 65 min przed przelewem.
Uwaga: Kalkulacja przykładowa na jawnych założeniach; wartości dla konkretnej przepompowni zależą od pojemności komory, dopływu i odległości.
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czy utrata łączności z przepompownią jest incydentem NIS2?
Nie zawsze. Jest zdarzeniem, które trzeba rozpoznać: awaria techniczna to zwykle zakłócenie, a podejrzenie ingerencji w sterownik wymaga oceny pod kątem poważnego incydentu z terminami 24 h i 72 h.
Czy system zezwoleń zastąpi telemetrię przepompowni?
Nie. Poziom, zasilanie i stan pomp mierzy SCADA. System zezwoleń i reguły jeśli-to przejmują zdarzenie zewnętrzne i organizują reakcję ludzi oraz dowód jej wykonania.
Jak policzyć czas do przelewu dla własnej przepompowni?
Podziel pojemność użyteczną komory i kolektora do poziomu przelewu przez dopływ w czasie deszczu. Wynik porównaj z czasem wykrycia i dojazdu najodleglejszej ekipy.
Źródła
Skróćmy czas reakcji w Państwa sieci
Przeliczymy z Państwem czas do przelewu dla najbardziej zagrożonych przepompowni i ułożymy reguły przekazywania alarmów do dyżurnych.
Porozmawiajmy