Sytuacja: huta stali w noc przejścia na zmianę nocną
Opisany przypadek jest rodzajowy, zbudowany z typowych zdarzeń w sektorze, bez odniesienia do konkretnego podmiotu. Huta stali zatrudnia około 900 osób, pracuje na trzy zmiany i odlewa około 1 800 t stali na dobę. Systemy produkcyjne dzielą się na warstwę sterowania (sterowniki PLC, układy napędowe pieców i walcarki) oraz warstwę zarządzania produkcją: MES, planowanie, śledzenie wsadu i partii, wydawanie zleceń na stanowiska.
Atak zaczyna się od stacji roboczej w sieci biurowej, na której użytkownik otworzył załącznik. W ciągu kilku godzin napastnik przechodzi do serwera aplikacyjnego MES i serwera bazy danych planowania, bo oba są w jednej sieci z biurem i mają wspólne konta administracyjne. Przed końcem zmiany szyfrowanie obejmuje oba serwery, serwer plików z recepturami i kopie zapasowe podłączone do tej samej domeny.
Co przestaje działać, a co działa dalej
Najważniejsze jest rozróżnienie warstw. Sterowniki PLC i układy automatyki dalej wykonują zapisane w nich programy, więc piec, walcarka i chłodnia nie wyłączają się same. Przestaje działać wszystko, co zależy od serwera MES: wydawanie zleceń, zapis parametrów partii, identyfikacja wsadu, drukowanie etykiet i protokołów jakości oraz harmonogram zmiany.
Brygadziści i mistrzowie zmiany dostają pustą listę zleceń. Operator walcarki wie, że ma walcować, ale nie wie, jaki gatunek stali jest w danej wlewnicy ani jakie są wymagania klienta dla tej partii. Bez tej wiedzy każdy ruch niesie ryzyko wydania produktu niezgodnego z zamówieniem. Hutnictwo nie ma więc wyboru między pracą a postojem: ma wybór między pracą ręczną z ograniczoną przepustowością a pełnym zatrzymaniem linii.
- Działa: sterowanie piecami, walcarką i chłodnią w warstwie PLC
- Nie działa: MES, planowanie, śledzenie partii i wsadu, protokoły jakości
- Do ustalenia w pierwszej godzinie: czy sieć OT jest odizolowana od zaszyfrowanej sieci biurowej
- Do ustalenia w pierwszej godzinie: które receptury i ostatnie zlecenia istnieją w wydruku lub kopii niezależnej od domeny
Strata na jedną zmianę bez MES (kalkulacja przykładowa)
Tło: skala zagrożenia w danych CERT Polska
Raport roczny CERT Polska za 2025 r. wykazał 3 438 incydentów ze szkodliwym oprogramowaniem, w tym 179 ransomware. W klasyfikacji sektorowej CSIRT NASK produkcja miała w 2025 r. 93 incydenty, obok transportu (140), wodociągów (95) i energetyki (52). Liczby nie są wzajemnie rozłączne i nie opisują strat, ale pokazują, że produkcja jest stałym celem, a nie wyjątkiem.
Wnioski z raportu rocznego CERT Polska są spójne z tym obrazem. W 2025 r. system Snitch wskazał 8 367 unikalnych hostów OT widocznych z internetu, a typowym wektorem był słaby dostęp zdalny i brak segmentacji sieci, nie zaawansowany exploit. Huta, w której MES i biuro dzielą sieć i konta administracyjne, odtwarza ten schemat bez żadnej zaawansowanej techniki po stronie napastnika.
Kalkulacja przykładowa: ile kosztuje jedna zmiana bez MES
Kalkulacja przykładowa ma pokazać rząd wielkości i sposób liczenia, nie koszt konkretnego zakładu. Założenia są w ramce kalkulacji. Przyjmujemy, że po utracie MES linia pracuje ręcznie z przepustowością 60% normy, bo mistrzowie zmiany muszą ręcznie ustalać gatunek, identyfikować partie i prowadzić protokoły na papierze.
Strata składa się z trzech pozycji. Pierwsza to utracona marża na brakującym wolumenie: 240 t na zmianę przy marży 220 zł/t daje 52 800 zł. Druga to dodatkowa praca ręczna: 20 osób po 65 zł/h przez 8 godzin to 10 400 zł. Trzecia to braki i dokumentacja partii prowadzona ręcznie: 1,5% z 360 t wyprodukowanych to 5,4 t wsadu po 1 500 zł/t, czyli 8 100 zł. Razem około 71 300 zł na zmianę, około 213 900 zł na dobę, około 1,07 mln zł przy pięciu dobach pracy ręcznej.
Kalkulacja pomija koszt odtworzenia systemów, kary umowne wobec odbiorców, koszt dochodzeniowy, ewentualny okup oraz utratę klientów. Każdy z tych składników bywa większy niż straty bezpośrednie, dlatego w analizie własnej zakład powinien podstawić dane z analizy wpływu na działalność (BIA).
Incydenty wg sektora w 2025 r. (klasyfikacja CSIRT NASK)
Jak huta pracuje ręcznie: pierwsze 8 godzin
Zakład, który ma opisany plan B, uruchamia go według z góry ustalonej kolejności. Najpierw kierownik zmiany ogłasza tryb awaryjny i odcina podejrzane segmenty sieci. Potem mistrzowie otrzymują komplet formularzy z teczki awaryjnej: karty partii, protokoły z pieca, lista gatunków i wymagań, wzory etykiet. Każdy zapis robi się długopisem, z godziną i podpisem, w jednym egzemplarzu przypisanym do partii.
Planowanie schodzi do poziomu tablicy zmianowej. Dział planowania przejmuje ostatnie zatwierdzone zlecenia z wydruku lub ze skopiowanego wcześniej pliku, wybiera najpilniejsze zamówienia i przydziela je liniom. Ogranicza się liczbę zmian gatunku, bo każda zmiana to ryzyko pomyłki bez systemowej kontroli. Dopiero po ustabilizowaniu pracy zespół odpowiedzialny za IT zaczyna odtwarzanie, a decyzję o powrocie do systemu podejmuje kierownik zakładu po teście na jednej linii.
- Wydruk bieżących zleceń i receptur z ostatniej pełnej kopii, aktualizowany co zmianę
- Teczka formularzy: karta partii, protokół pieca, protokół jakości, rejestr wydań wsadu
- Lista kontaktów awaryjnych z numerami drukowanymi w teczce, nie tylko w systemie
- Reguła numeracji partii ręcznych, aby po powrocie do MES można je było zaksięgować bez duplikatów
Wnioski dla odtwarzania i bezpieczeństwa zakładu
Pierwszy wniosek dotyczy architektury: MES i planowanie powinny być odseparowane od sieci biurowej, z osobnymi kontami administracyjnymi i uwierzytelnianiem wieloskładnikowym. Norma ISA/IEC 62443 opisuje podział instalacji na strefy i kanały (część 3-2), co daje ramę dla takiej segmentacji. Drugi wniosek dotyczy kopii: kopia podłączona do tej samej domeny ginie razem z produkcją, więc potrzebna jest kopia odizolowana i testowo odtwarzana.
Trzeci wniosek dotyczy samej pracy. Plan ciągłości według ISO 22301 wymaga analizy wpływu na działalność, planów reagowania i ćwiczeń. W hutnictwie najbardziej wartościowym ćwiczeniem jest jedna zmiana bez MES, przeprowadzona planowo, w której mistrzowie faktycznie wypełniają papierowe karty partii. Wynik ćwiczenia pokazuje, ile brakuje formularzy, kto nie zna procedury i jak długo trwa powrót do systemu.
Dla podmiotów objętych NIS2 dochodzi czwarty wniosek: zgłoszenie. Wczesne ostrzeżenie do CSIRT wysyła się w ciągu 24 godzin od wykrycia incydentu poważnego, a zgłoszenie incydentu w ciągu 72 godzin. Zakład, który w trzeciej godzinie ataku szuka wzoru zgłoszenia i osób kontaktowych, traci czas potrzebny na stabilizację produkcji. Szczegóły przygotowania opisują strony o pracy awaryjnej bez IT i o odtwarzaniu systemów OT po ataku.
Koszt jednej zmiany pracy ręcznej bez MES w hucie stali
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Produkcja normalna | 600 t na zmianę (1 800 t na dobę) |
| Przepustowość w pracy ręcznej | 60 % normy (360 t na zmianę) |
| Marża na tonie | 220 zł/t |
| Dodatkowa obsada ręczna | 20 osób po 65 zł/h, 8 h 10 400 zł na zmianę |
| Braki przy ręcznej dokumentacji partii | 1,5 % z 360 t, wsad 1 500 zł/t |
| Czas pracy ręcznej | 5 dób (15 zmian) |
Wynik: Około 71 300 zł na zmianę, około 213 900 zł na dobę i około 1,07 mln zł przy pięciu dobach pracy ręcznej.
Uwaga: Kalkulacja przykładowa: nie obejmuje kosztu odtworzenia systemów, kar umownych, okupu ani utraty klientów. Podstaw własne założenia z analizy wpływu na działalność (BIA).
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czy ransomware w sieci biurowej zatrzymuje sterowanie piecem i walcarką?
Nie musi. Sterowniki PLC wykonują zapisane programy niezależnie od serwera MES. Zatrzymanie następuje zwykle dlatego, że znika zlecenie, identyfikacja partii i dokumentacja jakości, a nie dlatego, że automatyka przestaje działać.
Jak długo huta może pracować ręcznie bez MES?
Zależy od wymagań odbiorców i stopnia ręcznej identyfikacji partii. Kalkulacja przykładowa zakłada 5 dób przy 60% przepustowości. Dłuższa praca ręczna wymaga decyzji zarządu o ryzyku jakościowym.
Co zgłosić po wykryciu ataku w zakładzie podlegającym NIS2?
Wczesne ostrzeżenie do właściwego CSIRT w ciągu 24 godzin od wykrycia incydentu poważnego i zgłoszenie incydentu w ciągu 72 godzin. Sprawozdanie końcowe składa się w ciągu miesiąca od zgłoszenia.
Źródła
Sprawdź plan B swojej linii
Umów rozmowę o pracy awaryjnej zakładu bez systemów biurowych. Pokażemy, które elementy działają niezależnie od sieci biurowej i jak przygotować aktualny wydruk zezwoleń.
Porozmawiajmy