Dla kogo i dlaczego warto zmienić OPZ już teraz
Rekomendacje kierujemy do dyrektorów zakładów, działów zakupów, kierowników utrzymania ruchu i CISO odpowiedzialnych za OT. Rozporządzenie (UE) 2023/1230 stosuje się od 20 stycznia 2027 roku, bez okresu przejściowego po tej dacie. Obowiązki spadają na producentów, importerów i dystrybutorów, ale to zakład w specyfikacji decyduje, jakiej dokumentacji i jakich dowodów zażąda w zamian za zapłatę.
Zamówienia składane w 2026 roku z dostawą po 20.01.2027 są szczególnie ryzykowne: umowa powstaje według starych zwyczajów, a maszyna trafia na rynek już według nowych przepisów. Zapis w OPZ, który dziś wydaje się nadmiarowy, za kilka miesięcy będzie jedynym dowodem, że zakład wiedział, czego żądać.
Rekomendacje opieramy na wymaganiach załącznika III pkt 1.1.9 (ochrona przed uszkodzeniem) i pkt 1.2.1 (bezpieczeństwo układów sterowania), na normie prEN 50742 oraz na wymaganiach CRA dla produktów z elementami cyfrowymi. Nie jest to porada prawna, lecz zestaw praktyk, które wspierają spełnienie wymogu i dostarczają dowodu do audytu.
Rekomendacja 1: zażądaj deklaracji zgodności według 2023/1230
Deklaracja zgodności UE dla maszyny wprowadzanej po 20.01.2027 powinna odwoływać się do rozporządzenia 2023/1230, a nie do dyrektywy 2006/42/WE. W OPZ wpisz, że dostawca dostarczy deklarację w dniu odbioru wraz z listą zastosowanych norm zharmonizowanych i specyfikacji. Zapis chroni zakład przed sytuacją, w której maszyna zamówiona w 2026 roku przyjeżdża z dokumentem na starej podstawie prawnej.
Dodaj też wymaganie wskazania, czy maszyna zawiera komponenty bezpieczeństwa z elementami sztucznej inteligencji lub samouczącymi się zachowaniami. Według karty regulacyjnej taki przypadek wymaga oceny zgodności z udziałem jednostki notyfikowanej, co wydłuża harmonogram dostawy.
Kamienie milowe prawne istotne dla zakupów maszyn
Rekomendacja 2: dokumentacja i instrukcje w formie cyfrowej
Rozporządzenie dopuszcza dokumentację i instrukcje w formie cyfrowej. Dla zakładu oznacza to, że może zażądać formatu, który da się zarchiwizować, przeszukać i powiązać z rejestrem majątku. W OPZ określ format (na przykład otwarty, przeszukiwalny), sposób dostarczenia, okres dostępności i prawo zakładu do przechowywania kopii poza serwerami dostawcy.
Wymagaj, by dokumentacja obejmowała opis ścieżek dostępu do układu sterowania: porty programowania, usługi sieciowe, konta domyślne i procedurę ich zmiany. Bez tego zespół OT nie przygotuje segmentacji ani polityki haseł dla nowej maszyny.
Rekomendacja 3: IEC 62443-4-1 i 4-2 dla dostawcy i komponentów
Seria IEC 62443 jest dobrowolna, ale stanowi uznany szkielet dowodowy dla wymagań cyberbezpieczeństwa maszyn. Część 4-1 opisuje bezpieczny cykl rozwoju produktu, część 4-2 wymagania techniczne dla komponentów. Norma prEN 50742 łączy metodę oceny ryzyka z EN ISO 12100 z koncepcją stref i kanałów z IEC 62443.
W OPZ nie wpisuj gołego żądania certyfikatu. Lepsze jest żądanie deklaracji, które komponenty (sterownik, panel HMI, bramka, napęd) dostawca deklaruje względem wymagań 4-2 i na którym poziomie bezpieczeństwa SL 1–4, oraz jak jego proces rozwoju odpowiada części 4-1. Certyfikat nie oznacza automatycznie zgodności z NIS2 ani z rozporządzeniem maszynowym; to rama dowodowa.
Rekomendacja 4: SBOM, wsparcie i zgłaszanie podatności z CRA
Obowiązek zgłaszania aktywnie wykorzystywanych podatności produktów w ciągu 24 godzin przez platformę ENISA obowiązuje od 11 września 2026 roku, a pełne stosowanie CRA od 11 grudnia 2027 roku. Dotyczy też produktów już na rynku. Dla zakładu wynika z tego prosty zapis zakupowy: dostawca dostarcza SBOM, czyli wykaz komponentów oprogramowania, deklaruje okres wsparcia i opisuje proces koordynowanego ujawniania podatności.
Wpisz do umowy także czas, w jakim dostawca poinformuje zakład o podatności w dostarczonych komponentach oraz zasady dostarczania poprawek bez utraty zgodności maszyny. Zapis o poprawkach rozstrzyga późniejszy spór, czy aktualizacja oprogramowania była zmianą wymagającą ponownej oceny.
Rekomendacja 5: dostęp serwisowy, hasła i dowody ingerencji
Ostatnia grupa zapisów dotyczy codziennej eksploatacji. Wymagaj braku kont i haseł domyślnych w dostawie, możliwości wyłączenia usług zdalnych, oddzielnych poświadczeń dla serwisu zewnętrznego oraz zapisu zdarzeń zmian oprogramowania z retencją określoną w umowie. Karta o OT w Polsce wskazuje domyślne hasła VNC i HMI oraz słaby dostęp zdalny jako realne wektory, więc te zapisy mają uzasadnienie w praktyce, nie tylko w przepisach.
Dodaj do odbioru test akceptacyjny: sprawdzenie, że po uruchomieniu maszyny nie ma otwartych usług spoza dokumentacji i że kopia wzorcowa programu została przekazana zakładowi. Dostawca podpisuje protokół odbioru także w tym zakresie.
Rekomendacja 6: kolejność działań w zakładzie
Ustaw kolejność: najpierw inwentarz maszyn i zamówień z dostawą po 20.01.2027, potem wzorzec zapisów OPZ, potem renegocjacja otwartych umów, na końcu odbiory według nowych kryteriów. Rozbicie na etapy pozwala zacząć od zamówień o największym ryzyku, a nie od najdłuższej listy.
- wzorzec klauzul cyber do wszystkich zapytań ofertowych na maszyny i modernizacje
- osoba w zakładzie odpowiedzialna za ocenę dokumentacji cyber dostawcy
- kryterium oceny ofert uwzględniające dokumentację i okres wsparcia, nie tylko cenę
- test odbiorczy w protokole z udziałem automatyka i CISO
Lista kontrolna
Materiał wideo
Często zadawane pytania
Czy zakład kupujący maszynę odpowiada za zgodność z rozporządzeniem?
Odpowiedzialność za wprowadzenie do obrotu spoczywa na producencie, importerze i dystrybutorze. Zakład odpowiada za to, co sam zmodyfikuje, bo znaczna modyfikacja maszyny przenosi rolę producenta na modyfikującego.
Czy żądanie IEC 62443 w OPZ jest dopuszczalne?
Tak, jako wymaganie umowne lub kryterium oceny, o ile jest proporcjonalne do przedmiotu zamówienia. Dla zamówień publicznych sformułowanie wymagań warto skonsultować z prawnikiem.
Co to jest SBOM i po co go żądać?
To wykaz komponentów oprogramowania w produkcie. Pozwala sprawdzić, czy zakład jest narażony na ogłoszoną podatność, bez czekania na informację od dostawcy.
Czy te zapisy zatrzymają zakupy?
Nie powinny, jeśli wprowadzisz je jako wzorzec klauzul i ocenisz oferty według stałych kryteriów. Największe ryzyko to brak zapisu, który wychodzi dopiero przy odbiorze.
Źródła
Przygotuj OPZ z dowodami dla OT
Pomożemy przełożyć wymagania rozporządzenia maszynowego na zapisy zakupowe i odbiorowe, które zakład może później udokumentować w audycie.
Porozmawiajmy